|
Zimanê dayê
Edîb Çelkî
Dîroka dêrîne, gewher û zêrrîne
Dayê zimanê te, gelekê şîrîne
Van dijminan hinde, çêkirin berbende
Lê çemê te her ma, pirr viyan û jîne
(Serbend)
Kurrên te em pêncîn, Kirmancî û Soranî
Yê siye Kelhurr, Lek, Feylî, Lurristanî
Yê çarê Zazakî, Domilî, Kirmanckî
Dayê kurrê pêncê Hewramî, Goranî
***
Baba Tahir Uryan, Dasinî û Yarisan
Herîrî û Cizîrî, digel Feqyê Teyran
Zimanê torê te, binyat ewan danan
Xanî û Xana hatin, kirin birc û eywan
***
Ji Hemrîn heta Qars, Îlam heta Sêwas
Tevda zarokên te, kiç û kurrên gernas
Pirr hîvî û jivanin, yek dil û yek canin
Zimanê tey kurdî, bo xwe kire pênas
Hamburg : 21.2.2010 (Roja cîhanî ya zimanê dayê)
Text : Edîb Çelkî
Awaz : Mîhad Elî
Stirandin : Narîn Feqe
Çend ronkirinên pêdivî :
Zimanê kurdî ji pênc zaravên (diyalekt) serekî pêkhatîye, lê hindek ji wan bi du-sê navan e. bo nimone (Zazakî, Domilî û kirmanckî) navên êk zaravin. Dîsan (Kelhurî, lekî, feylî û lurî) nav û ta yên êk zaravî ne. (Hewramî û Goranî) jî nâvên êk zaravî ne.
Baba Tahir Uryan (937-1010) yan jî (Hemedanî) Li gorey jêderên toreyê kurdî, ew êkemîn kese (piştî hatina Îslamê) bi kurdî (Zaravê Lurrî) nivîsîy û textên wî di kirasê charînan da gehiştîne me.
Herîrî (1530-1600) : Helbestvanê mezin Elî Herîrî ye.
Cizîrî (1567-1640) : Mîrê peyvan, serdarê xezela kurdî û mamostayê xandingeha eşqê di helbesta kurdî da Melayê Cizîrî ye.
Feqiyê Teyran (1563-1641) Helbestvanê mezin, xudanê beyta (Şêxê Senanî).
Xanî (1650-1707) : Feylesof û helbestvanê mezin, babê hizra netewî ya kurdî û danerê dastana navdara kurdî Mem û Zîn ê Ehmedê Xanî ye.
Xana (1704-1778) : Helbestvanê mezin, danerê dastana navdara kurdî (Şîrîn û Ferhad), yan (Şîrîn û Xusrew) Xanay Qubadî ye, ku bi zaravê Hewramî nivîsîye û êkemîn kes bû hindek ji Qurana pîroz wergerandî ser zimanê kurdî.
Dasinî : Navê kevnarê êzidyane. Qewlbêjên wan, wekî Pîr reşê Heyran û Derwêşê Qatanî, di sedê yazdê û duwazdê zayînî da textên kirmancî nivîsîne, wekî (Qewlê Şerferdîn) ku Pîr Reşê Heyran nivîsîye û ew kevintirîn helbesta kurdîye ku navê Kurdistanê têda hatîye gotin.
Yarisan : Yan jî : Ehlê heq û hindek jî dibêjnê Kakeyî. Di sed sala dehan da û pêda, gelek ji older û pîrên wan text bi zimanê kurdî zaravê goranî (Hewramî) nivîsîne, wekî Baba SerhengêDedwanî (935-1007) û Pîr Şalyar (1006-1098).
زمانێ دایێ
دیـــــــــــرۆکا دێـریــــــــنه گهوههرو زێــــــڕیـنه
دایــــــێ زمــــانێ ته گهلهکێ شــــــــــــیـریـنه
ڤان دژمـنـــــان هنـــده چـێــــــکرن بهربـهنده
لێ چهمێ ته ههرما پـڕ ڤــــــــــــیان و ژیــنه
(سهربهند)
کوڕێن ته ئهم پـێنجین کرمانجی و سـۆرانی
یێ سـیێ کهلهوڕ لهك فهیلی لوڕســـــــتانی
یێ چــــــــــارێ زازاکی دۆمــــــــلی کرمانجکی
دایـێ کوڕێ پـێــــــنجێ ههورامی گــــــۆرانی
***
بابا تـاهر عوریـــــان داســــنی و یارســـــــان
حهریـری و جزیــری دگهل فهقــیێ تهیـــــران
زمـــــانێ تـۆرێ ته بنـیــــــــات ئـهوان دانـان
خـانی و خانا هـــاتن کرن بـرج و ئهیــــــوان
***
ژ حهمرین حهتا قارس، ئیلام حهتا سـێواس
تـهڤـدا زاڕۆکـــێن ته کـچ و کـوڕێــن گهرناس
پـڕ هیـــڤی و ژڤـانـن یهك دل و یهك جــانـن
زمــــانێ تهی کوردی بۆ خوه کره پـیـــــــناس
تێکست : ئهدیب چهلکی
ئاواز : میهاد عەلی
ستراندن : نارین فەقە (ئەلبوما زمانێ دایێ 2012 )
هامبورگ : 21.2.2010 (رۆژا جیهانی یا زمانێ دایێ)
چەند رۆنکرنێن پێدڤی :
زمانێ کوردی ژ پێنج زاراڤێن (دیالیکت، لهجات) سەرەکی پێکهاتی یە، لێ هندەكا ژ ڤان پێنجان دو – سێ ناڤێن هەین. بۆ نمۆنە ژی (زازاکی، دۆملی و کرمانجکی) ناڤێن ئێك زاراڤێ کوردی نە. هەروەسا (کەلهوڕی، لەکی، فەیلی و لوڕی) ناڤ و تایێن ئێك زاراڤێ کوردی نە. (هەورامی و گۆرانی) ژی ناڤێن ئێك زاراڤێ کوردی نە. گەلەك پەیام و مەساج دڤێ تێکستێ دا هەنە، کو ئێك ژێ ئەڤەیە : کوردستان دایکەو ئەم پێنج برا کوڕێن وێی نەو دڤێت ئەم هەموو هەبین و هەڤدو بپارێزین و بهەر بهانەکا هەبیت نابیت برا برایێ خوە ژناڤببەت.
بابا تاهرێ عوریان (937-1010) یان ژی (هەمەدانی) هەلبەستڤانەکێ مەزنێ کوردە، کو ل گۆرەی ژێدەرێن دیرۆکا تۆرەیێ کوردی ئەو ئێکەمین و کەڤنترین کەسە (پشتی هاتنا ئیسلامێ) ب کوردی (زاراڤێ لوری) نڤیسی ی و تێکستێن وی د کراسێ چارینان دا گەهشتینە مە.
حەریری (1530-1600) هەلبەستڤانێ مەزنێ کورد عەلی حەریری یە.
جزیری (1567-1640) هەلبەستڤانێ هەرێ مەزنێ کورد، میرێ پەیڤان، سەردارێ غەزەلا کوردی و مامۆستایێ بێهەمتایێ خاندنگەها عەشقێ دهەلبەستا کوردی دا مەلایێ جزیری یە.
فەقیێ تەیران (1563-1641) هەلبەستڤانێ مەزنێ کورد، خودانێ بەیتا شێخێ سەنعانی یە.
خانی (1650-1707) فەیلەسوف و هەلبەستڤانێ مەزن، بابێ هزرا نەتەوی یا کوردی و خودانێ داستانا ناڤدارا کوردی (مەم و زین) ێ ئەحمەدێ خانی یە.
خانا (1704-1778) هەلبەستڤانێ مەزنێ کوردو خودانێ داستانا ناڤدارا کوردی (شیرین و فەرهاد) یان (شیرین و خوسرەو)، خانای قوبادی یە، کو ب زاراڤێ هەورامی نڤیسی یەو ئێکەمین کەس بوو هندەك ژ قورئانا پیرۆز وەرگێڕایە سەر زمانێ کوردی.
داسنی : ناڤێ کەڤنارێ ئێزدیانە. قەولبێژێن وان وەکی (پیر رەشێ حەیران و دەروێشێ قاتانی) دسەدێ یازدێ و دوازدێ زایینی دا تێکستێن کوردی (ب زاراڤێ کرمانجی) نڤیسینە، وەکی (قەولێ شەرفەدین) کو پیررەشێ حەیران نڤیسی یەو کەڤنترین هەلبەستە ناڤێ کوردستانێ تێدا هاتی.
یارسان : ناڤێ ( ئەهلێ حەق)ە، کو هندەك ژی دبێژنێ کاکەیی ژی. دسەد سالا دەهان زایینی و پێدا هندەك ژ ئۆلدارو پیرێن وان تێکست ب زمانێ کوردی (زاراڤێ هەورامی) نڤیسی نە، وەکی باباسەرهەنگێ دەدوانی (935-1007) و پیر شالیار (1006-1098).
Vegere Destpêkê....... | 
