|
Nivîsên din yên Nivîskar Abdusamet Yigit:
DI WÊJEYA KURDî DE JIN Û CIHÊ WÊ
-Bawê Tahirê Uryanî
Vegere Destpêkê...... |
DEM BI DEM FELSEFE Û PÊŞKETIN
Li ser dîroke felsefe sekinandin, mirov bi dilper dike. Felsefe, pir mazin xwediyê demne pêşketinê ne. Lê ew demên wê, hê wilo zêde li gor xwe bi tememî ne hatina ser ziman. nhate nahaka, bi teybetî ji ji demên berî zayînê yên antikî ku li Grekê wanderan bûna hatina ser ziman. Ev ji, weke dîroke felsefê ye destpêkê hatiya ser ziman. Divêt ku mirov herê bike ku deme antikî ye Grekê, demeke pêşketî ya. Di wê demê de, felsefe dibe têgihiştineke şaristaniyê. Şaristaniya li ber bahra reş ku pêşketî û ji wir hate bi ber deryaya mazin de diçê ku herêmeme mazin ku jê re Anatolia tê gotin lê pêşketin dibêt. Bi vê yekê re mirov karê wê bêne ser ziman.
Pêşketine felsefe, li Anatolia, ji demên berî zayînê ji sadsalên 8 û bi vir de dest pê dike û pêş dike. Berî wê ji, demên pêşketinê yên ku hene, bi xwandina rojhilat û ber Diclê û ber Firatê re têne ser ziman. Bi teybetî ji, mirov karê deme Homeros, ji wê pêşketine Grekê re weke destpêkekê bêne ser ziman. Ev pêşketin ji, pêşketineke mazin e. Homerosê, bi mejiyê xwe yê ku tê de girtî re pêşketinekê dide çê kirin. Bi vê yekê re mirov karê wê pêşketine wê bêne ser ziman.
Pêşketine Anatolia û Grekê, divêt ku bi vê yekê hinekî weke demeke nû ku felsefe êdî afiriya û bûya pêşketine şaristaniya ye ku di derbarê wê de têgihiştin bûya ya. Vê yekê, mirov divêt ku bi teybet bêne ser ziman. Lê deme ku mirov bahse felsefê dike, mirov bahse pêşketine hizir û têgihiştine di derbarê de dike. Bi vê yekê re ji, mirov divêt ku bêne ser ziman ku hizir û pêşketine wê ji wir dest pê nakê. Ku mirov bixwezê herê destpêkê, divêt ku mirov hinekî hê ji bi demên berê de herê. Mirov herê deme Sumeriyan. Deme Sumeriyan, demeke ku pêşketin lê pir mazin bûya. Şaristani pêşketiya. Bi şaristaniyê re sazî û dezgehên wê hatina afirandin û ava kirin. Bi vê yekê, Mirov karê Demên Sumeriyan, weke demne pêşketinê yên şaristaniyê pêşî kifş bike û piştre ji, pê re kifş bike ku di wan deman de pir mazin pêşketine pêşketî ye bi hizir bûya.
Şaristanî bixwe ji, divêt ku mirov di destpêkê de bi çend gotinan ji bê hildê dest û hinekî wê ji bêne ser ziman.De ne, deme ku em bahse felsefe dikin, ku ne rastûrast ji bê, mirov hinekî ji bahse şaristaniyê û pêşketine wê ji dike. Ev yek wilo ya. Felsefe bixwe, di aslê xwe de pêşketineke deme şaristaniyê ya. Mirov divêt ku vê yekê di vir de di serî de kifş bike û bêne ser ziman. Pê re ji, hinekî di derbarê wê de kifş bike û bêne ser ziman.
Şaristanî, temenê wê bi sazîavabûna wê re li ser têgihiştinê ya. Saziyê wê yên ava dibin hemû ji, yên ku bi têgihiştinê hatina ava kirin in. Mirov vê yekê ku kifş kir, êdî mirov karê bêje ku hebûne têgihiştinê bi pêşketine hebûne felsefê re bi şaristaniyê re heya û pêşketiya. Sumeriyan, ol, pêş xist. Hizre olê hanî holê. Ev yek, tê wê wate ku deme berî olê ye ku jê re tê gotin deme pêşketinê ye Mîtolojiyê ji buhurandina di xwe de di demên xwe de. Her weha ev yek weke têgihiştinekê xwe dide berçav.
Şaristaniya sumeriyan, bi têgihiştin pêşketiya. Pişt wê re gelek şaristan derketina û çûna. Şaristana pişt wan re ku hatiya û navê xwe mazin li dîrokê hoştiya û çûya, şaristana Misrekevn e. Misre kevn, ku mirov wê bêne ser ziman, ku bi çend gotinan ji bê, mirov karê bêje ku ew bi têgihiştinê ava bûya. Wê demên sumeriyan yên ku pêşketine pir baş û qanc xwandina. Ew di xwe de bi têgihiştin kirina. Bi wan re, têgihiştine xwe ye demê afirandiya û hanîya ser ziman. Pê ji, şaristaniya xwe pêş xistiya.
Sumeriyan, bi teybetî, divêt ku mirov di serî de wê pir baş û qanc kifş bike û bêne ser ziman. Demên wan yên ku pêşketine, bi qasî ku hatina kifşkiirn û bi wan kifşkirina çi hizrê me re çêdibin ji, divêt ku em bênine ser ziman. Ev yek, ji bo têgihiştine rast û pak pêdivî pê heya.
Deme Sumeriyan, demne dirêj in. Pêşketine wan li ber Diclê û Firate dest pê dike. Diclê û Firat, bi awayê xwe wê demê yê ku pir bilind, ku qadaka pir mazin digirt, li ber wê pêşketineke pir mazin ku mirov wê bi teybet bêne ser ziman bi şaristaniyê pêşdikeve. Ew pêşketin, pişketineke temen e. Mirov divêt ku vê yekê her weha di serî de bêne ser ziman û bêje. Berdiclê û berfiratê, ji ber ku ji jiyanê û jiyandinê re cihne herî baş in, êdî mirovan bi xwe li wanderên ji bo jiyanê û jiyandinê girtinê re, êdî pêşketin bi pêş dikeve. Şaristani, bi bicihbûnê dest pê dike. Li wir, bicihbûn, destpêka wê heya. Û ew destpêk ji, destpêka mirovahiyê yer herî kevn e ku mirov wê wilo bêne ser ziman.
Jiyana, li ber avê li ber diclê û firatê, bi vê yekê dibe temenê pêşketinê di jiyanê û jiyandinê de. Lê ev jiyan û jiyandin ji, jiyan û jiyandineke bi cihbûnê ya. Bi vê yekê, mirov divêt ku vê yekê her weha bi teybet bêne ser ziman.
Ber diclê, her weha divêt ku mirov wê di serî de kifş bike û bêne ser ziman. Li vir, di pêşketine li wir de, jiyan hin bi hin temenê xwe ji temen diafirêne û diyar dike. Ev ji, hin bi hin mirov re bi têgihiştin bicih dibe. Bi wê bitêgihiştin bicihbûnê re êdî hizre şaristaniyê pêş dikeve. Di jiyana bicihbûnê de, hin bi hin bi pergalbûn diafirê. Malbat, tax û di asta herî bilind de gund diafir in. Piştre hin bi hin bi ber bajarbûnê ve çûyin dibêt. Ev pêşketin, di aslê xwe de pêşketine şaristaniyê de. Çendî ku têgihiştin di afirê, êdî pêşketine wê ji mazin û maztir dibe û tê ser ziman. Pêşketine wê ji, her weha pir mazin dibêt. Malbart, saziya herî bingeh e. Pê re, parastgah diafir in. Ev cih cihên ku êdî wê di wan pîrozî biafirê nin. Wê ew, bina temenê pêşketineke mazin di jiyanê de. Bi wan, wê hizir bi pergal bibe û wê jiyan bi wê pergalbûnê bi pergal bibe û wê jiyan bi wê bi xal û zagon û destûr bibe. Her weha êdî gav bi gav wê pêşketin bibe. Ev pêşketin, li ber Diclê dibêt. Li ber Diclê û li ber Firatê dibêt.
Li ber Diclê û li Ber Firatê, pêşketina ku dibê ji, her weha pêşketineke pir mazin ye ku mirov wê pir mazin bêne ser ziman e. Têgihiştine ku li wir diafirê, temenê pêşketinê li herêmên dora xwe bi jiyana ku diafirê re dibe. Vê yekê, mirov divêt ku bi teybet bêne ser ziman. ...
JI DEMÊN BERÎ ŞARISTANIYÊ HATE DEMÊN ŞARISTANIYÊ PÊŞKETIN ..
Demên berî şaristaniyê demen ku mirov wan bi teybet fahm bike û li ser wan bisekinê ne. Bi teybetî ji demên Zeolojîk hata demên Peleolotîkê û Neolotîkê ji, pêşketinên ku dibin, dem bi dem bêne fahm kirin girin in. Girîngiye wan ji, ji bo fahm kirina pêşketinê pir girîng e. Bi teybet ji, di kijan demên de kijan herêm bi teybet zû ji jiyanê û jiyandinê re vebû, wê bê fahm kirin. Ji demên Zeolojiyê ku weke "demên dînazoran" ji têne bi nav kirin fahm kirina wan ji bo fahm kirin û têgihiştine di derbarê dinye me û pêşketinên têde yên ji aliyê Zeolojiyê û her weha fîzîka wê de girîng e. Berî nahaka dinye me di awayekî çawa de bû? Ew fahm kirin girîng e. Li ser wê hinek hizrên ku Zeologan yên ku têne ser ziman hene. Ew hizir hinekî ji jev cuda ne ji. Lê bi teybet ji, di xalakê de levkirin heya. Ew ji her weha ku ji aliyê hebûnê ve arde dinyê her timî di guharê. Arde dinyê, di guharandinê de ya. Zeoloji, vê yekê, wan labitandinên di ardê de bi pêşketin û demên berê yên ku hatina jin kirin re ji xwe re dike mijar û li ser bi lêkolîn kirinê dihizirê. Ji deme cihana yê herî mazin û demdirêj ku jê te deme "Preqambriya" ji tê gotin û ku tê gotin ku ne bin 3 an 4 milyar sal re ya, pişt wê re pêşketinên ku dibin bi demên kin yên ku weke "demên Pretozoyîk" re ku ne bin çend sad hezar salan re ne û di wan deman de êdî jiyan bi nebat û tiştên wilo re diafirê û êdî her weha pêşketin dibin dibêt.
Ev dem, demne ku weke tê ser ziman ji, demên ku êdî ji jiyan bi tiştên(jîndarên) ku wê bijîn re diafir in. Jîndarên ku diafirin ji, yên ku destpêkê ne û ew ji jîndayên yek Şanêyî(Celle) ne. Jîndayên yek şaneyî, jîndayên destpêkê ne. Ew ji, di demên pêşketinên yên bi xwe re yên ku di buhurênin, êdî hin bin pêşketinên û dibine jîndayên pir şaneyî. Peşketina wan, bi avê û di nav avê de destpê dike. Bi vê yekê, êdî mirov karê bêje ku jîndayên pêşî bi avê an ji di nav avê de diafir in û dijîn, êdî. Pêşketine wan destpêkek mazin ji jiyanê re bi xwe re ji. Lê ew jîndayên ku diafirin ji, wê demêne pir mazin yên pêşketinê wê bi xwe re bi demên jiyanê re bijîn. Jiyan, êdî mirov karê bi wan re afiriya û di jiyandinê de ya. Şanêyên ku di afirin, hê ku di hundurê wan de pir destpêk ji bê, genetike wan heya û ew ji ji qeydkirina wan e. Bi vê yekê, êdî ew pêşketin, di xwe de weke ku xwe hilda bê awlakariyakê ji. Her weha ji tê berçav. Di rastiyê de ji wilo ya. He jînda, çend ku biçûk û yek şaneyî ji bê, bi vê yekê re êdî dikeve pêşketinê de. Genetik di vir de weyne wê, morv karê bêje ku di pêşketine dest pêkê de pir mazin a.
Her pêşketin û demên pêşketinê, di xwe de hinekî bi cerbiniyê û demjîniyê pêşketine xwe di xwe de qayîm dike. Bi vê yekê, êdî demên jiyandinê yên jîndayên yek şanê ji, bi vê yekê û awayê pêşketinê, di deman de dubuhurê û di buhurîna wan de di demê de xwe digihêne deme xwe ye pirşanêbûnê. Bi vê yekê, êdî mirov karê bêje ku pêşketineke mazin ye li jiyanê bi vê yekê temenê wê tê avêtin. Bi vê pêşketinê, êdî hin bi hin wê bi jîndayên pirşanê re wê êdî jîndayên pir mazin wê êdî bi afir in. Wê li jiyanê pir jînda bi afirin. Wê xweza bi aifirê. Di rastiyê de, ew pêşketin û bûna jîndayan ji bi xwezayê re ya. Ji xwezayên neqût û bêxweza ya. ..
Xweza, bi pêşketine wê re êdî jîndayên pir mazin ku êdî li dinyê deng derdixin dibin. Temenê malbatitiyê tê avêtin. Weke ku di kurdîya berê de tê gotin û ji komên nebatan yên ku weke malbata têne bi navkirin û ji wan re "femiliya" diafir in. Bi afirîna wa re, li jiyanê temenê pêşketinê, êdî ji aliyê jiyanê ve bi hebûnên pir alî re berdewam dike. nebat ku em bêjin şînatiyê her cureyên wê ku hebin yên yên bi yekşanê ji, piştî bûna wê pirşane bûnê pior zêde diafir in. Ew jîndayên yekşanê yên piştî wê demê ji, bi hebûnên xwe re ji jîndayên yekşanê yên ku berê wê demê hebûn û yên destpêkê bûn, ji wan cuda na. Mirov karê vê yekê bêne ser ziman. Bi genetikê re, ew yekşanebûna wan ji, di xwe de mereteyekê bi genetikê dihilêne. Her weha divêt ku mirov vê yekê ji her weha bêne ser ziman. Rewşek ku bû, piştre ne bi demê re bê û ne ji bi bûnê re bê, dubarabûna wê nîn e. Mirov wê nabînê.
Ev pêşketin, piştre wê pir mazin hebûna xwe bide berdewam kirin. Wê hin bi hin pir mazin bibe. Şanê û genetikê, di wê demê de deme ku digihê deme xwe ye pirşanebûnê, êdî pir mazin bi wêne dike û diafirêne. Lê piştre ew pêşketin û afirandina ku bû ji, wê jiyandinê re wê hin bi hin wê di xwe de bi pêş bikeve û bi nirx bibe. Ew ew ji têde bi nirx û têgihiştinê wê giraniyekê çêke. Ew pêşketine ku em jê re bi têgihiştinê bahs dikin û tênine ser ziman, di rastiyê de qeyde bi genetikê ye di şanê de ya. Ew bi afirandina xwe re mazin êdî diafirîne û pêş dixe.
Ev dem, pêşketine wê, bi hebûne xweza û hewayê ve ji girêdayî ya.Çendî ku hewa dibe û bi demê re ku hin bi hin germbûn ji dîrêjên ku ji rojê tên germî di wan de zêde dibe, êdî hin bi hin wê guharandin bi wan re bi wê hebûne têhne rojê re ji bibe. Ev yek ji, her weha pir girîng e ku mirov wê kifş bike. Bi kifşkirina wê re, wê pêşketineke mazin ye demê biafirê. Dem, êdî wê biafir in. yanî wê demsal bi afir in. Pê re ji, wê di navabîna rojê û dinyê de qatên ku tîrêjên rojê re di wan re tê û ku tê ji, êdî hin bi hin bandûrê wê wilo êdî mazin li jîndayan nekê dibêt. Ji ber ku tîrêjên destpêkê pir jidahîbûn, êdî jîndayên ku dibûn ji li gor wê ji bo ku karibin di bin wê de bijîn çermê wan diafirî. Çermê Dînazoran ku mirov bêje ku ka çima wilqasî stûr bû, mirov divêt ku ji vê hebûne rewş tîrêjê dûr bersivekê nediyê de. Ev yek, her weha pir girîng e. Ev yek û rewş, ne tenê ji bo jînda û çermê wan wilo bû, her weha ji nebatên ku şîn bûbûn ji wilo bû. Ew ji, di wê şert û mercê de bi awayekî ku karin xwe bi parezên û bidine berdewam kirin diafir in. Têhne ku dihate dinyê ye rojê ye ku di wê demê de hê qatên atmosferê yên ku hebûn nebûn an ji ne weka ye roje me bû. Piştre, ku dem têve diçê û hin bi hin atmosfer diafirê, êdî têhne tîrêjên rojê yên ku têne dinyê weke ku weke ku di nav avakê de bêne şiştin têne tenikkirin û zirevkirin. Bandûra tîrêjên rojê li jînda û nebatên ku di bûn ji bûn û pêşketine wan ye di xwe de pir mazin e. Nebat, ne pê bin, wê nikaribin wilo zêde bibin û mazin bibin.
Bi wê, jîndayên ku dibûn ji, pir mazin bû. Ma ku tûpişkekî ku î ro di roje me de biqasî tekiliyekê dirêjî û mazinahiye wê heya, di wê demê de biqasî qama mirovekî û jê dirêjtir ji ku mazinbûnaka wan hebû, ma mirov wê çawa wê bêne ser ziman. Roj, têhn û tîrêjên wê, ku digihine jînda û êdî ew jê bi bandûr dibe û genetikê wê ji jê biafir dibe. Her weha divêt ku mriov vê yekê ji bi teybet bêne ser ziman. Li gor zanistên ku di roje me de hene û têgihiştine wê, mirov her weha karê vê yekê bi rehetî bêje û bêne ser ziman.
Genetikê, di wê demê de, weke zanistekê roje me ku çawa ku di hizirê li ser rewşan û ji wan dike ku ancaman derxe, her weha di wê demê wî karê wî yê wê demê wê dikir. Zanistê roje me, di serê xwe de digirê, wê ji di xwe de digirt û li gor wê xwe diafirand. Mirov karê bêje ku ew ji zanistê roje me zanisttir ji bû.
Hate ku dem tê deme dawiyê ya mazin ye Zeolojiyê, jîndayên ku bûna, êdî serweriya wan li jiyanê li dinyê bûya. Mirov vê yekê ji dibîne. Lê ew jîndayên wiilo ku di roje me de mirov dikeve zore de ku wê mazinatiya wan fahm bike ji, êdî hin bi hin ji holê dirabin. Ji holê rabûna wan ji, bi têhn ji şikeştina ye tîrêjên rojê û her weha bûna atmosferê ve mirov karê girêdê û bêne ser ziman. Li gor hinek zanistan ji ku pir bi deng ji tê ser ziman, taqîna wolkanan û bi wê windabûna wan, ne wilo zêde ya. Ku taqîn pêk hatibin ji, her weha hemû ne bi wê windabûna. Ji ber ku her jînda bi zabûn û zêdebûna weha hebûne xwe dide berdewam kirin. Lê ku derfet her weha ji wê rewşe wê re namêne, êdî piştre, êdî mirov bike û neke wê nikaribin ku hebûne xwe bidina berdewam kirin. Di roje me de wê dînazorek bijî bi awayê wê rojê? Bersive vê pirsê, wê hinekî ji vê pirse ku me pêşî pirsî re ji wê bê bersiv û wê têgihiştinekê pêre bi wê demê re bide çêkirin. Ew dînazor, divêt ku wê rewşe hewaye xwe de bijî. Ev ji her weha heya û divêt ku mirov vê yekê ji wilo fahm bike.
Bi bûna atmosferê re li dinyê temenê pêşketine jiyana jîndayên pirşane pir zêde bû. Pêşketine wan pir bû. Hebûnên wan pir bûn. Bi vê yekê êdî demeke nû bi bûna atmosferê re di jiyanê de dest pê kir. Atmosfer, rewş jiyanê yê ku ew jîndayên pirşanê têde dijîn diafirêne. Her weha divêt ku mirov wê ji kifş bike. Atmosfer, her weha di vê yekê de ji bo fahm kirinê girîng e. hebûne Atmosferê û bûna wê û rewşe wê ye ku wê di afirêne û bûna wê û berdewam bûna wê ji girîng e. Jiyana li dinyê mirov karê bêje ku bi hebûne atmosferê re girêdayî ya? Bersive wê pirsê ji bi xwe re mirov digihêne hinek têgihiştin na ku mirov pê deman û pêşketine deman yên bi dinyê ji aliyê zeolojiyê re fahm bike.
Ev demên pêşketinê ne bê hebûneperesendinê ne. Peresendin, di jîndayên ku dibin de dibêt. Di bûn û mirinê de pêşketineke ku mirov wê bi teybet ji jîndayiyê re bêne ser ziman heya. Her mirin, bi xwe re zîndîbûnekê bi hebûne peresendinê re dihêne. Peresendin, di jîndayên ku dijîn û hebûne xwe bi zabûn û her weha zêdebûnê didine berdewam kirin de pêşketineke li gor demê dide çê kirin. Genetik, di jîndayan de temenê w pêşketinên bi afirandina xwe de diafirêne. Mirov di vir de di vê rewşê de nikarê genetikê ji peresendê dûr bike û wan bi teybetî ji jev dûr bêne ser ziman. Bi vê yekê re, mirov karê wê peresendina ku di wan de dibin mirov karê bêne ser ziman. Peresendin, di xwe de di ponijê. Bi wê yekê, di xwe de bi hebûne xwe re û rewşe xwe re ku deme xwe ye nû bi zabûnê re bi jîndayên din re da dest pê kirin, wê cerbên ku di jîndayên pêşî de bûna bi bûn, mazinbûn û pîr bûnê re afirîne ji di xwe de di wê afirandina xwe ye dawiyê de bi wate bike. bi vê yekê, peresendin, mirov karê bêje aliyê wê ku mirov biolojiyê re bêne ser ziman, di vir de mirov ku di hizirê derdikeve pêşiye me û ji me bi pê hizirandinê di xwezê. ..
Peresendin, di vir de, divêt ku em hinekî dî ji li ser bisekin in û wê pir baş û qanc fahm bikin. Ew bixwe ji, divêt ku ji bo têgihiştinke pir baş û pêşketine qanc ji were têgihiştin. Ew ji, ji hebûne wê ye girîng ku em di derbarê wê de xwedî zanebûn in, ji wê zêdetir girîngiyekê bi xwe re dide berçav. Her weha divêt ku mirov vê yekê bi teybet bêne ser ziman. Jîndayên ku bûna û pêşketine, ji aliyê bîolojiyê ve bi teybetî têgihiştinekê ji mirov bi fahm kirina wan re dixwezin. Em wê fahm kirinê ji deme pêşketin ye bi yekşanê re hate ku tê deme pirşanê, mirov çawa karê wê fahm bike û bêne ser ziman. Dem bi dem pêşketine wê, mirov wê divêt ku fahm bike. Di rastiyê de ji, ev yek, zanebûne wê di pêşketine di mirov de yên ku dem bi dem bûna û di genetikê mirov de wate wan heya de bi hebûn in. Mirov karê vê yekê bi teybet bêne ser ziman.
Pêşketina ji yekşane bi jîndayan re dest pê kiriya, hate ku tê pêşketine destpêka mirov bixwe ji, her weha di mirov de bi hebûne xwe re heya. Ew ji, ku hate kifş kirin, wê hingî bê dîtin. Wê bê fahm kirn. Pirtûka mirov, genetike mirov wê di xwe de dihilêne. Dem bi dem pêşketinên ku bûne têde bi wate ne. Ne tenê ji bi mirov ji bo her jîndî ev yek wilo ya ku mirov wê wilo fahm bike. ..
Bi Pêşketine mirov re, hebûne pêşketine jîndiyan ji dikeve demeke xwe ye nû de. êdî hin bi hin, wê pêşketin hebe.Wê êdî meji pêş bikeve.Meji, bi sad hezar salan demên pêşketinê di xwe de di buhurêne hate ku tê û digihê deme xwe ye ku wê karibe bi hizirê. Weke ku zanist dibêjin ji deme ´naendertal´ hate ku deme ´homo sampîyans´, her weha pêşketine mirov tê destpê kirin. Bi vê yekê re, demên mirov êdî dest pê dikin. Ew dem dawi ye ku tê gotin ye homo sampîyans, deme ji deme ajalbûnê qûtbûn e. Her weha êdî rewşeke din di afirê. Destpêka wê qûtbûn bi pêşketine meji û destpêka hizirandinê ya. Bi aqil bidest riya xwe li jiyanê xatandin e.
Xosletên jiyana mirov yên bi femilyabûnê ji, di vir de derdikevina pêş. Hin bi hin ´qilan´tî derdikeve holê. Qilanti, deme ku êd mirov bidest afirandina xwe ye li jiyanê bi komî ji dike. Kom diafir in. Bi hev re jiyan diafirê. Li hevdû meyîzendin û ji hevdû nerîn girtin û di serî de ew bi wê wênebûne wê re bûnê aqil êdî diafirê.
Jiyana, êdî dikeve deme ku di mirov î roj jê re dibêje ´peleolotik´. Ev dem, deme ku pêşketine weke mirov bûya. Deme qûtbûna mirov bi mirovbûnê ji hebûn ajalbûnê ya. Bi vê demê re, demeke pêşketine ku nêzî 40 an 50 hezar salî heya. Heya ku ev dem hê ji dirêjtir bê. Ev dem, li gor pêşketine di mirov de ye bi ber mirovbûnê ve wê dîyar dike. Ev dîyarbûn, êdî dîyarbûnaka mazin ye dîrokî ya. Ev pêşketin ji pêşketineke dîrokî ya. Mirov êdî dibe û li ser lingên xwe dimeşê û bi awayê xwe re ji pir mazin bi ber mirovbûnê ve pêşketineke mazin jîn kiirya. Di deme neolotikê de ew awabûna mirov, mirov karê bêje ku pir mazin nêzî awayê mirov yê demên nêzî me dibêt. Wê hate ku dem were deme ku jê re tê gotin deme ´Neolotikê´, wê êdî pêşketineke mazin bê jîn kirin. Hate ku hatina wê demê dibe, êdî wl rengê mirov bi mirovî bi tememî hema bêja wê kifş bibe. Wê ew mirovê roje me, wê awayê wî bê standin. Bi vê yekê re, di serî de ji meji ji êdî bi dest afirandinê dike. Ji hewirdorê bi nerînê dîmenên ku diafirin di meji de, dibine temenê bûn êqil di demê de. Wê êdî malbatîtî ji bi pêş bikeve. Wê jîn û mêrtî bi pêş bikeve. Ev hemû pêşketinne ku di nav hev de êdî dibin û di demê de dîyar dibin û di demeke ku li gor demên berî xwe pir kin de pêşketineke mazin ji jîn dibin. Komên mirovan yên ku diafirin hene. Ew dibine temenê qilatiyên piştre. Wê êl û aşîrên piştre ji temenê wan ji wan bêt.
Lê wê bikombûnê re êdî hîyayerşî êdî wê buiafirê. Serekê komê yê pêşeng yê ku herî mazin û yê mêr e. Ew rê şanî dixe û ji xatarayan encamên qilanê xilas dike. Jin û mêrttî kifş dibêt. Malbatiti kifş dibêt. Bi malbatî lev kombûn heya. Di malbatê de zarok bûna wan û mazin kirina wan bi li ser xwe girtina malbatê re dibêt. Mêr bi nêçîr û hatina xwarinê re û bi çê kiirn û jev belabkirina jinê re pêşketine xwe dide berdewam kirin. Hate demekê bi jinekê re çend mêr karinbikevine têkiliyê de. An ji bi mêrekî re her weha çend jin karin bikevine têkiliyê de. Lê ev yek ji, êdî hin bi hin ji holê di rabê. Nirxên malbatitiyê diafirin. Nirxên ku diafirin ji malbatitiyê bi pêş dixin. Wê bi êdî bi rê ve dibin. Wê hin bi hin, êdî nirxên ku nêzîkatiyê kifş dikin bi afirin. Ahlaq, wê biafirê. Ahlaq, bûna wê, mirov karê weke destpêkeka şoreşî bêne ser ziman. Wê piştre ev pêşketin, gelek pêşketinên ku bibin wê bide kifş kirin. Wê nirxdariyê û nêzîkatiyên ku li hevdû dibin wê bide kifşkiirn. Wê nêzîkatiye jinê û mêr ji jevre kifş bike. Wê nêzîkatiya ji miriyan re kifş bike. Ev kifşkirin, wê bi xwe re hinek têgihiştinne dîn ji bi xwe re bêne. Hizre mirinê û çûna derekedin wê bi xwe re bêne. Piştre wê ew der bi têgihiştine û pêşketine wê re wê bibe dinyeyekedin ye ku heya. Wê nêzîkatiyên di naqabîna serekê komê û ancamên komê ji wê bê kifş kiirn. Ev hemû û hê gelek aliyên din yên ku wê bêne jîn kiirn, wê bi nirx wê nêzîkatiya wan bê kifş kirin. Ev pêşketin, êdî pêşketine pêşî û ya mazin ye ancama pêşketine aqil ye bi têgihiştin e.
Êdî dem, bi vê pêşketinê tê demeke nû ku jê re êdî tê gotin ´Neolotîk´. Ev dem, êdî demeke nû ya. Ev dem, bi nirx e. malbatiti têde afiriya. Nirxbûn têde heya. Wekî din ji, mirov karê bêje ku bi pergalbûn ji têde heya. malbatiti, pergalbûna herî mazin ye wê demê ya. Temenê malbatitiyê yê bi nirxê wê re li ser têgihiştinê ya.
Ev dem, demeke ku mirov wê bi pêşketinên têde pir baş fahm bike ya. Ji ber ku pişt vê demê re demên şaristaniyê tên û ew dem li ser vê demê û pêşketinên wê bi pêş dikevin. Her weha divêt ku mirov vê yekê ji bi teybet bêne ser ziman. Ev dem, di pêşketina xwe de pêşketinên dijî, bi wan, demên piştre yên ku tên û dijîn dide kifşkiirn. Bi vê yekê, mirov divêt ku vê demê pir baş û qanc fahm bike. PÊşketinên wê, pir mazin in. Mirov, di demê de fêr di bin pergalê de jîn bûnê ji dibin. Di asta herî bilind de di demên wê yên dawiyê de fêrî di bin destiyê de jîn bûnê ji dibin. Yanî yên ku serdest e, wan dike bin destê xwe de. Bi sadan mirov di bin dest û hikme yekî serek de dijî. Pêve girêdayî na. Ew çi bêje weke wî dikin. Ew bêje herîne miirne, wê ji bo wî çina mirinê ji. Ew bêje herne ku derê wê çina wê derê. Ev hemû kiirn û nîşanak, nişanakên hin pêşketinên nû yên ku di bin û pêre nişanaka pêşketina bi pergalbûnê re ji ya. Pergalbûn, di wê demê de di seran de diafirê û piştre di jiyanê de pêş dikeve. Xala herî girîng di vir de ye ku mirov wê fahm bike ji, her weha pêşketin û bi têgihişt bûna pergalbûnê ya. Ev pêşketin, destpêka wê çendî ku wir li wê demê ya, bi bûna wê têgihiştinê û pergalbûna wê re êdî ji wê demê buhurîbûn ji dibêt. Buhurîbûna demênŞaristaniyê êdî dest pê dikêt. Demên şaristaniyê, êdî mirov ji vir pêde karê bêne ser ziman.
Demên şristaniyê, bi pêşketine bi pergal re destpê dike. Di demên destpêkê de bi pergalbûn dibêt. Weke têgihiştineka mazin mîtoloji hebûne wê pêş dikeve. Hizir kirin bi wê, bi afirandinên di xwe de dest pê dike. Deme Berî demên şaristaniyê deme Neolotîkê, deme ku mirov di vê pêşketine ku em nahaka weke destpêke pêşketin û derketina şaristaniyê bênine ser ziman. Ev deme ku em jê re dibêjin deme Neolotîkê, di jiyanê û jiyandinê de pergalbûn daya ava kirin. Bi vê yekê, demne pêşketinê ji jîn kiirn. Cih girtin bi komên ku afirîne re dest pê kiriya. Cih nas kirin û li wê mazin bûn ji hin bi hin dibêt. Bi vê yekê êdî hizre cihê yanî ye cihbûnê ji weke têgihiştinê pêş dikeve. Ev pêşketin. demeke nû ye pêşketinê ya. Ev têgihiştin, pêşketine wê, mirov karê weke destpêka bûn û derketina têgihiştine şaristaniyê bêne ser ziman. Mirov li cihê ku lê bicih e, li wir jiyanekê ji xwe re bi jiyana xee ye ku têde dijî ava kiriya. Hin bi hin wê nirx û ahlaqê wê awayê jiyanê ya bi mirov wê biafirê. Ev ji, êdî wê bê destpêka pêşketine nirxbûna wê jiyanê û pêre ji têgihiştinê. Tegihiştin, destpêkaka mazin ye pêşketinê ya di rewşan de ya. Bi naskirinê re destpê dikê. Nas kirin, hizre lê xwedî derketinê bi xwe re dihêne. Wê bi vê yekê, têgihiştineke mazin bi afirê. Nirxbûna di jiyanê de bi jiyandînê re diafirê ji, wê êdî mazin bibe.
Bawerî hê di wê deme berî deme şaristaniyê de bi destpêka re bi totemên ku hatina afirandin re dest pê kiriya. Piştre wê pê re hizre anamizmê de wê xwe bi afirêne. Ev êdî tê wê wate ku pêşketine têgihiştinê bi pergal dibe. Çendî ku mirov toteman weke hinek şekl û awayana ji bêne ser ziman. Lê di aslê xwe de di serê mirov de bûna xwediyê hizreke ku li gor demê mirov bi awayekî pêşketî û bi pergal bêne ser ziman. Ew awa û şekl yên ku diafirin, piştre wê bine temenê pêşketine mîtên ku wê bibin û wê bi têgihiştineke deme xwe wê bi pêş bikevin. Ev ji her weha êdî dide nîşandin ku pêşketineke çawa mazin ye demê êdî dest pê kiriya.
Dem bi pêşketinên bi xwe re, çendî di buhurê deme pêşketinê ya şaristaniyê ji, divêt kuu mirov bêje ku di cih de bi carekê re bi vê yekê awayê wê jiyana ku di deme berî de dest pê kiriya ji holê na rabê. Ew jiyan, bi têgihiştin dibe û xwe ji xwe di buhurêne. Bi vî awayî wê bê buhurandin. Di demên têgihiştinê de xosletekî pêşketinê êdî bi vê yekê xwe dide berçav. Bi pêşketinê ji astakê buhurîna astaka din pêşketin û buhurin dibêt. Mirov karê di vir de careka din hebûne peresendinê bi bîr bixe. Lê ev hebûne peresendinê êdî di têgihiştinê de di hundurê wê de hebûne bi pêşketinên ku di bin di de berdewam kirin.
Bi vê yekê, êdî bi ketine deme pêşketine ye ku mirov bi deme şaristaniyê bêne ser ziman re, pêşketin ne bi boyutekê bi gelek boyutên di nav hev de û di hev re pêşketine xwe dide berdewam kirin. Ev ji xosletê pêşketin yê bi têgihiştinê re ya. Ev xoslet, wê di deme şaristaniyê de bêhtir xwe bide berçav. Wê bêhtir were kifş kirin. Wê pêşketin, ji zana ku mirov jê zan dike bêhtir bi lezekê êdî bi pêş bikeve.
Pergalbûn, her weha mazin di afirê. Pêşketin mazin diafirê. Hizir û bawerî di afirê. Bawerî, di xwe de bi têgihiştineka mazin di deme pêşketinê ye şaristaniyê de pêş dikeve. Pîroziyê ji êdî wê ku bi çi sedemên ku di pêşketinê de wê bi pêş dixe ji bê. wê pêş bikeve û li jiyanê bi baweriyê êdî serwer bibe. Ev pêşketin, êdî wê di gelek qadên din ji wê pêşketinê bide pêş xistin. Di despêka pêşketine demên şaristaniyê û buhurina ji deme Neolotîkê ye lê de, êdî mîtoloji, bi pêş dikeve. Bi pêşketin û bi pergalbûna wê re ji, êdî şaristanî ji bi pêşdikeve. Hê zûtir bi pêş dikeve. Ew pergalbûna wê ye ku dibe ji, êdî pergalbûnê bi xwe re di hizir de dide çê kiirn.Ew pergalbûn, pergalbûna mirov ye di xata pêşketine wê de ye herî mazin ye deme wê ye pêş e. Ev yek, her weha girîng e, ku mirov wê kifş bike û bêne ser ziman. Wê temenê pêşketinê yê bi şaristaniyê re pê re li ser wê bidest ava kirina xwe bike.
Di deme pêşketinê de ku dem tê demên şaristaniyê, êdî bi pergalbûn pêşketin dibêt. Mîtên ku afirînê bi têgihiştinê êdî hizire mîtolojiyê di afirênin û pê pêşketineke mazin ye ku mirov wê pir mazin bêne ser ziman diafirênin. Bawerî ji, êdî têde cih digirê. Bi vî awayê xwe yê pêşketin mît an ji bi têgihiştine mîtoloji, êdî wê biqasî ku ji wê pêşketine şaristaniyê dibe temnê wê bi wê pêşketine xwe re êdî wê ji bûna têgihiştinê olê ji derketin û pêşketine re ji bibe temen. Her weha êdî pêşketin bi awayekî geometrikî hebûne xwe dide berdewam kirin. Bi vê yekê, êdî pêşketineka mazin dibêt. Ji vir pêde, êdî bi sîmset mirov divêt ku demên şaristaniyê bêne ser ziman. ..
DEMÊN ŞARISTANIYÊ BI TÊGIHIŞTIN BI PÊŞ DIKEVIN
Demên şaristaniyê, êdî demne ku mirov bêje ku bi têgihiştinê bi pêş dikevin in. Her weha mirov divêt ku wê bi teybet bêne ser ziman. Demên şaristaniyê, demne ku êdî bi awa û şekil û şamalên xwe re yên ku li berçav in bi pêşketin û bi mazinên xwe re. Şaristanî, bi wate gotina xwe re ji wate jiyanaka bi pergal û bi sazî û mendîyên xwe re di xwe de dihêne ser ziman e. Her weha mirov divêt ku vê yekê bi teybet bêne ser ziman. .
Ku mirov bahse demên şaristaniyê dike, bêguman berî her tiştî û bi bîrxistinê ji, wê bi gotina şaristaniyê re navê şaristana sumeran were bîra mirov. Ew şaristan an ji deme şaristaniyê ye deme destpêkê ya ku mirov wê fahm bike û bêne ser ziman e. Ev destpêk li Kurdistanê ya. Li ber Diclê û li ber Firatê ya. Ji ber firatê hate ku mirov tê ber Diclê û ji wir li dora van herdû avan li qadaka pir mazin belav dibe. pêşketineke mazin dibêt. Ew pêşketin, ye ku bi pergal e. Naskiirn û mazinbûn pê heya. Mirov ji di wê demê de, bipêşketine ku dibe re dibîne ku ji şaristaniyaka roje me ne kêmtir pêşketineke wê ye ku mirov weke pêşketineke destpêşkê bêne ser ziman heya. Nivîs ji tê kifş kirin. Sazî têne ava kirin. Bi wan ji, êdî jiyan mazin bi pêş dikeve. Di rastiyê de, demên sumeriyan yên pêşketinê bi hezar salan a. Hate roje me ji, hê wilo zêde na hatina fahm kirin ku ka çendî pêşketineke mazin ye di xwe de çê kirin e. Lê em di zanîn ku ji zanîn di roje me yên di derbarê wan de hê maztir û dirêjtir jîna. Mirov karê vê yekê her weha bi teybet bêne ser ziman.
Sumeri, pêşketine wan ye ku î ro ji kêvalbarên wan yên ku wan têde rewş û jiyana xwe hanîna ser ziman de mirov dibîne ku di astaka pêşketinê ku ji ya roje me re bi têgihiştin û bi bîr û baweriyê ji dibine minaq in. Her weha ev ji rastiya wan ye li berçav heya. Lê ev pêşketin, ne di demeke kin de bûya. Di derbaerê wan demên wan de wilo zêde ti agahiyên ku ji destpêka wan pêşketine wan bi me bide fahm kirin nîn e. Lê em bi zanebûnaka ku gelemperî di derbarê wan de xwedî zanebûn in. Ew zanebûn ji, têrê nake ku em wan bênine ser ziman ji her aliyê wan ve.
Lê em di zanîn ku wan têgihiştineke mazin di xwe de pêş xistina. Wan di demên xwe de bidest nivîsandinê ji kirina. Hizrên xwe hanîna ser ziman. Komên ku bûna û mazin bûna û di nav xwe de her weha pêşketineka mazin dana ava kirin û pê dijîn wê şaristaniyê di dine berdewam kirin. Sumeri, demên berî xwe, çendî pêşketineke mazin jîne, her weha di xwe de bi awayekî ku mirov bêje ku bi sentez kirina di xwe de hanîna ser ziman. Zanîna wan û pêşketine bi wê mazin dibêt.
Ji destenên wan yên weke yên "Gilgamêş" û "tûfanê" û hwd, têgihiştine mazin di dine me. Ev destan radixina berçavan ku wan di xwe de bi têgihiştinê û pêşketine wê cihana xwe ye ku di seran de afirandiya. Mirov wê dibîne. Têgihiştine wan gihiştiya wê astê ku li sedemê bûn û hebûnê bigihihin. Hebûn û nebûn, rastî û jiyan û hwd bi hev re li têgihiştine wan tê lêgerîn. Mirov bi têgihiştine di serê xwe de fahm kiirna di derbarê xwe de digirihê. Dixwezê fahm bike ku ka ji ku derê hatiya. Li bersivan gerîn û afirandina bersivan ji, di vir de derdikeve holê. Destana tûfanê, ji vê yekê re ji bûna mirovan re vegotinaka ku di derbarê bûna wan de hinekî dike ku wan bitêgihiştin bike ya.
Destana tûfanê, dike ku vegotinekê ji bûn û hebûne mirov ye bûne wê re bêne. Mirov çawa Bû(xulîqî)? Ji wê re dixwezê vegotinekê bêne. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku pêşketine ku bûya, bi asta ku hatiyê de gihiştiya astaka ku bi hizirkiirnê afirandin pê bê kirin. Di rastiyê de, destana tûfanê tiştekî dî ji bi xwe re dide rû. Ev ji her weha, êdî deme derketin û pêşketine hizrê olê dest pê dike. Vegotinên bi mîtan, hate wê demê gihiştine astaka mazin. Di wê asta ku gihiştinê de, êdî xalkî ji bi komên mrovan re bûya. Xalkîtî, êdî pêş dive. Xalkîtî, di aslê xwe de, temenê wê bi pergala wê demê ye ku di deme mîtan de bû û pê têgihiştineka mazin têde afirî ji bû, pêş dikeve. BI vê pêşketinê, êdî pêşketine mirov dikeve astaka din de. Hizir, di afirê û êdî srweriye wê li jiyanê dibêt. Bi vê yekê, êdî pêşketineke mazin ye ku mirov bahse wê bike dibêt.
Sumeriyan, di deme xwe de, bi bûna pergala têgihiştine ye mitolojiyê re di demên xwe de pergala xalkîtiyê bi pêş dixin. Bi wê pêşketine şaristaniya xwe diafirênin. Şaristaniya wan, xosletê wê li ser hîmê kifşkirin û afirandinê ya.
Jiyana wan ye bi wan re ku mirov wê bêne ser ziman, her weha bi wê afirandinê bi pergal dibe. Pergalbûn, ancama têgihiştine di serî de ya. Mirov di serê xwe de hevokna bi afirêne û wan bi rêzê bi wate xwe re bêne ser ziman, pêşketineke mazin e. Ev wê jîn dikin. Bi pergala wan re şaristaniyan wan awa distêne. Şaristaniya wan, deme pêşî ye deme xalkîtiyê ya. Xosletên wê demê bicihbûne jiyanê û di deme bicihbûnê re pêşketine li gor wê di jiyanê de kirin. Her weha çandin û cohtkirin, derdikeve pêşiya jiyana nêçîriyê. Jiyana nêçîriyê, di jiyana xalkê ya bicihbûnê re ne li pêş e. Cohtkirin û çandin li pêş e. Bi vê yekê re, temenê jiyanê tê avêtin. Ji jiyanaka wilo re ji ku der û kîjan qad û herêm ji bo wê baş e? Ew ji, tê gerîn. Ber Diclê û ber firatê cihne pir baş in. Cihên avî, cihên ku mirov xwe lê digirin. Cihên ku şaristan lê şîn di bin in.
Di wê jiyanê de, bi pergal tevgerîn heya. Afirandina di serî de heya. Ew pir girîng e. Li ser wê, divêt ku mirov bisekinê. Ew pir girîng e. Pêşketine wê pir girîng e. Pêşketine wê, têgihiştine mazin dike. Ji ber vê yekê girîng e. Wekî din ji, ji rewş û hebûnên ku li jiyanê hene re nav dîtin û hewldana fahm kiirn û naskirinê bi pêş dikeve. Di deme şaristaniyê de, ev yek herî li pêş e. Têgihiştine ku bi hebûne mîtan û mîtolojiyê bi pergal bûya, êdî bi demên xwe yên piştre buhurîna deme pêşketine dijî. Bi vê yekê re, demne têgihiştinê yên ku mirov wan bi teybet bêne ser ziman bi pêş dikevin. Hewldana nas kirinê û fahm kirinê derdikeve pêş. Hizirkiirn, her weha mazin derdikeve pêş.
Navê Xwûdê tê kifş kirin. Ew ji bi kifşkirina wî êdî di derbarê wî de hewldana naskirin û fahm kirinê derdikeve holê. Ev ji bi xwe re hinek pêvajoyên pêşketinê di têgihiştine de di hênin.Pêşketine vê demê, mirov di destana Gilgamêş de tê berçav. Ev dem, ku di destana gilgamêş de tê berçav, deme ku ji demeke têgihiştinê buhurîne deme dî ye hê têgihiştinê ya. Mirov wê ji kifş dike. Nirx û nêzîkatî bi têgihiştin têde hene û têne berçav. Mirov wê ji her weha dibîne. Li ser wan re hanîna ser ziman heya. Gund, di wê demê de pêşketine. Bi wan re ji, buhurîbûna bajarbûnê bûya. Li ser bajarbûnê re waletbûn bûya. Gilgamêş bixwe ji, keyê bajarwaletekî ya. Mirov divêt ku vê yekê bi teybet bêne ser ziman.
Lê ew deme ku pê re tê ser ziman, di wê demê de hebûne navê xwûdê hatiya kifşkirin û pê re ji, bi navê wî re pergalak ji hatiya pêşxistin. Ew pêşxistin ji, demne pêşketinê yên ku mirov wan pir mazin bêne ser ziman buhurandina. Hebûn û navê xwûdê serseriya wê li dinyê û li jiyanê bi têgihiştine wê ya bi pergal bûya. Bi vê yekê re mirov karê bêje ku di deme sumeriyan de olîtîyê her weha bi hizre xwe bidest afirandinê pir mazin kiirya. Hizre serwerbûn û serdestbûnê ji bi pêşketine navê xwûdê re diafirê. Her bajarwaletê ku bûya xwedî xwûda, di xwezê ku xwûdayê wan bibe yê herî mazin yê li dinyê. Bi vê yekê ji divêt ku ew serwerî her derî bibe. Bi vê yekê ji êdî bidest bindestkiirina herême û deveran tê kirin bi navê xwûdê û ji bo xwûdê di demê de. Ew yek, wê bi xwe re demeke nû bêne ser ziman. Ev yek, wê bi xwe re pêşketineke nû ye ku mirov wê êdî bi serdestiyê bêne ser ziman wê dest pê bike. Bajarwaletê ku xwûdayê wan xurt yê ku ew bi ser dixistin di vê yekê de. Her weha bawerî ji diafirt.
Bi vê yekê re, weke ku di dîrokê de ji bo demên pêşketinê yên deme mîtolojiyê tê ser ziman, êdî şerên di nav xwûdayan de bi mirov re di jiyanê de dest pê dike. Wateyeka wê hebûne şer ye ku di mitolojiyê de tê ser ziman heya. Mirov divêt ku wê ji fahm bike. Ew, di aslê xwe de bi vê yekê re êdî şerê serdestbûnê ya. Wilo tê berçav.
Mirov, di deme mîtolojiyê de, hem di serê xwe de û hem ji bi vê re di jiyana xwe de hema bêja bi tememî serweriya xwe li hevdû û xwezayê dike. Wê bi ser dixe. Mirov karê vê yekê her weha bi teybet bêne ser ziman. Mîtolojî hate ku deme wê tê ber buhurîbûne wê, her weha ev yek bi serketin bi serdikeve. Bi vê serketinê re mîtolojî demên xwe di buhurêne demên olê. Deme olê ji destpêkê, ku mirov gotinekê di vir de bi vê ve girêdayî pêre bêne ser ziman, mirov vê bêne ser ziman û bêje. Jiyana li dinyê, bi yekbûna ku bi navê Xwûdê re hatiya çêkirin gihiştiya yekbûnekê û astaka bilind. Êdî ew yekbûn, wê pêşketine xwe bi pergal di jiyanê de bide berdewam kirin. Wê pir bajarwaletên ku hene di bin siha xwûdayakî de bigihêne hevdû. Ev bi pergalbûna bi hev re bûnê ya. Sumeriyan, ev yek di deme xwe de bi pêşxist û bi ser xist.
Navê xwûdayan yên ji deme suemriyan mana yên weke Enlîl, Enkî, Îştar, Lîrit û hwd, hê gelek navên wilo hene. hemû ji navê yên ku di wê demê serek an ji key ji bûn. Zagonên jiyandinê yê bi xwe re hanîna ji hene. Ew pir mazin pêşketineke mazin bi xwe re dihênin. Sumeriyan, wê piştî wan re, wê ew pêşketine wan ye ku bi wan re di deme wan de bûya, wê bê temenê pêşketineke mazin ye di demên pişt wan re de. Pişt wan re, Ji aqadiyan û babiliyan bigire hate digihê Urîyan, Mîtaniyan û Hûrîyan û hwd, demên şaristanan û şaristaniyê pêş dikevin. Ev demên pêşketinê, deme Sumeriyan, çi pêşketin û têgihiştin jîn kiriya û pêşxistiya, li ser wê pêşketin û têgihiştinê pêş dikevin û mazin dibin. Piştî sumeriyan re, wê êdî dem bi dem wê li gelek der û deveran wê şaristanên nû wê rû bidin. Wê derkevin û pêş bikevin. Lê Hemû ji wê pêşketine deme sumeriyan ji xwe bike bingeh û pêş bikeve. Ev yek, her weha bêgûma e. Piştî sûmeriyan re, şaristana ku li ber Çemê Nîlê pêş dikeve ye Misre kevn heya. Misre kevn, ne Dûrî berdiclê û firatê Kurdistanê ya. Ew jê demeke dirêj di hildin û di xwe de pêşketinê jîn dikin. Li Kurdistanê ji di wê demê de ji deme sumeriyan hate deme Mîtaniyan û Hûrîyan pêşketineka mazin bûya. Bi teybetî i demên Xanadanên Kîş û Urîyan, têgihiştineke mazin ku piştre ku jê bahs bê kirin wê bê gotin ku statûqû ji dixwedebiwêpêşketinexwe bipêşxistin pêş dikevin. Wê pêşketine wan, temenê pêşketineke mazin avêt. Pişt wan re li Kurdistanê hate ku dem tê deme Gûtî û Naîriyan ji, ew pêşketin mazin tê jîn kiirn. Gûtî û naîrî, wê pêşketine di astaka din de jîn dikin.
Gûtî ji û Naîrî ji çendî ku demne ku bi sadsalan tê ser ziman dijîn ji, di derbarê deme wan de î ro em ne zêde xwedî agahî ne. Afirandin û nivîsandinên wan ji ji ber şer û pevçûnên ku bûna ne gihiştine roje me. Hemû hatina xuruxandin. Navende Gûtiyan li Kurdistanê di wê demê de Herême botanê bû. Naîrî ji ji wir dest pê dikin, lê piştre ew navende di xişiqênine bi aliyê Herême Kurdistanê Aliyê Serhadê wanderan, ku ji wir êdî hate Zagrosan wanderan serweriyaka mazin ye bi demê re li herêmê pêş dixin. Di wê demê de bi pêşketine Asuriyan re êdî hin bi hin weke ku li herêmê demeke din êdî li ber vebûnê ya. Asuri, ku hinekî pêş dikevin piştre ku serweriya li wan herêman pêş xin. Piştre serweriya wan demekê ku kurdistanê dibe. Ew dem ji rastî deme Naîriyan têt. Ji xwe, ew bi tê biirina rêveberiya Naîriyan li herêmê serdestiya xwe mazin dikin. Şerê di naqabîna wan û naîriyan de yê di sala 1128an de berî zayînê baxê wan û naîrîiyan bi hev re kifş dike. naîrî bi têkçûna wan re baxtê wan kifş dibe û Asuri ji bi serketina wan re baxtê wan alî wan dike. Tê gotin ku Asuriyan bi têkçûnê re 43 keyên naîrîyan yên ku î ro ji wan re mîr ji di nav kurdan de tê gotin tê dilgirtin û di berêla bêşan de serbest têne berdan. Ev dem, demeke nû ya li Kurdistanê. Lê kurdistanê çendî ku serweriya xwe ya mazin ji ser xwe winda dike ji, her weha hebûne wê wilo zêde ji holê narabê.
Li Kurdistanê, di wê demê de ji serwerî heya.Lê serdestiyaka mazin ye Asuriyan ji heya.Mirov divêt ku wê ji bêne ser ziman.Ji deme wî şerî hate ku dem tê sadsalên 8. min û wan, êdî serwerî berdewam dike. Lê piştre, êdî hin bi hin bi demê re weke ku ji holê rabûn dibêt. Lê kurdistanî wê yekê herê nakin û li ber wê li ber xwe didin. Bi pêşketinên bi têgihiştinê re dijîn li Kurdistanê serî hildanên wan ji hene. Ji sadsalên 8 hate dem sadsaln 7. û 6. min ji, her weha ew rewşe li berxwedanê berdewam dike.
Herêmê hate ku dem hatiya wê demê, pêşketinên bi hizrî ji pir mazin hene. Di deme Gûtîyan de pêşketineka mazin di deme wan de jîya ya heya. Gûtî ne bin 300 salî re di deme xwe de serwer wan. Pişt wan re Naîrî ji, her weha demeke wilo serwer man. Li gor pêşketine herêmê ku mirov pêşketine wan bêne ser ziman, mirov karê wê pêşketine li herêmê weke pêşketineke antikî bêne ser ziman. Di wê demê de Li Misre kevn ji pêşketineka mazin heya. Ew ji berê wan li ber Diclê û firatê û bi pêş dikevin.
Li herêmê, hate wê demê Pêşketineka mazin ye herêmî û dem dirêj li Kurdistanê û li Misre kevn heya. Ev herdû der, bi pêşketine xwe re li herêmê xwediyê pergalna mazin yên ku bi pêşketine xwe re xwediyê demne dirêj in. Hata ku dem tê deme Derketina Mediyan, êdî pêşketine herême careka din, weke geş dibe. Mediyan, ew serihildanên ku li ber Asuriyan ji sadsalên 8. min û wan dest pê kirina, di dawiya sadsala 7. min de ancamê di hildin û li herêmê careka din kurdistan bi pêşketina rêveberiya Mediyan re ku li herêmê bigiştî serweriyaka mazin ye pir mazin heya derdikevine holê. Li herêmê serwer dibin. Digihina asta împaratoriyaka mazin ku herê bi ser anatolia de ku wê bixwezê bike bidestê xwe de. Li herêmê çend xalk hene di bin serbanê wan de lev digihine hevdû. Medî, li herêm Li Kurdistanê pir mazin xwediyê pêşketinekê ne. Ew pêşketine wan, herêmên dora wan ji xwedî dike. Bî teybetî ji, ji herêmên weke Anatolia mirovên ku piştre weke fîlozof têna nas kiirn Thales diçina wir û li wir xwe mazin dibin bi zanebûnê û piştre di vegerihin û divegerihin.
Kurdistanê, pêşketine wê ya van deman û hinekî demên wê yê berê ji ku tê ser ziman bi navê Mesopotamya tê ser ziman. Ev beêjeyeke teybet ku têde û pêre gelek pêşketin û têgihiştin tê ser ziman a. Bi vê gotinê ji divêt ku mirov hinekî bi çend gotinan ji bê bêne ser ziman.
Bi navê mesopotamya re ku mirov demên kurdistanê yê berê bi bîr dike, hingî pêşketineka mazin dikeve hişê mirov de. Bi teybetî ji, emê deme mediya hinekî li ser bisekin in. Ew dem, demeke ku êdî felsefe serdest bûya. Pergala wan ye ku afiriya ji bi têgihiştine felsefê afiriya. Ji ye demên berî xwe cudaya. Bi vê yekê, pir mazin li pêş in. Zanistê ku bi aslê xwe ji kurd û herême hawramanê, yên weke Zerdeşt ji derdikevin. Wan hizreke mazin ku ew pê weke pêxember têna ser ziman haniya ser ziman. Wî bi hizre xwe re rastiya têgihiştina deme rastiya berçav. Li ser gotina qanc û kirina baş û tevgere rast sekiniya. Ew zanebûnê ji xawêneke mirov ye ku bidest kirî dibîne. Li ser kirin û tevgerê pir disekinê. Rastîyê ji kirina baş di hasibêne. Zerdest, bi têgihiştin di nav dem û rewşan de bi nêzîkatiyaka bi teher têkilî daniya û ew ji haniya ser ziman. Wî wilo ji bawer dikir. Wî pê hizre xwe haniya ser ziman. Di deme wî de felsefe dihate afirandin. Ew ji, di wê deme afirandinê re afrînerekî pir mazin bû. Bi vê yekê, divêt ku mirov wê pir mazin û qanc bêne ser ziman. Di deme Mediyan de, hizre ku pêşketibû, civaknasiya wê pir xurt e. Divêt ku mirov wê ji bi teybet bêne ser ziman. Ev dem, di pêşketine têgihiştin û felsefê de û dîroke wê de demeke pir girîng e.
Deme mediyan, mirov divêt ku bêje ku zanistên wan pir hebûn. Yên ku felsefe di afirandin pir bûn. Di civat û levcivînên xwe de pir jevre dihanîn ser ziman. Hizre xwe jevre bi par dikirin. Mirov vê yekê karê bi hesanî bêne ser ziman. Ku Kurdistanê li ber Diclê û li ber firatê ji, pêşketine mazin ye bi pergal hebû. Ola yek- yazdanî ji bi Êzîdîtiyê re pêşketibû û têgihiştine olên mazin yên ku piştre bidest afirandina xwe kiirbûn weke Cihutiyê ji dabû kifş kirin. Ji deme Nebî Nuh, Her weha ew pêşketin hebû. Nebî Nuh, warê wî berdiclê Herême botanê ku bi navê Î ro Cizîre botanê tê ser ziman û di deme Gûtiyan de bi navê "Gerzûbaqarta" û an ji piştre bi navê "batanê" hatiya ser ziman bû. Li wir, hingî ava Diclê pir bilind bû. Tirba Nebî Nuh li ber Ava Diclê hatibû çê kirin. Destana Tûfanê ji nivîsandina wê li wir e.
Di rastiyê de ji deme Mediyan pêde, mirov karê dem bi dem, êdî demên pêşketinê yên ku tenê bi hebûne têgihiştine felsefe û bi wê bi xwe re bi pêş dikevin bêne ser ziman. Êdî ji Mediya, mirov wê wê destpêkê bide destpêkiirn û ji wir ji were hate anatolia û Grekê û li wanderan pêşketinên ku bûna bêne ser ziman. Wê êdî têgihiştine felsefe û ol wê bi hev re demeke xwe ye bi hev re ku bi teybet bidine dest pê kirin. Wê bi hev re ku bandûra wan jevre pir mazin e bi pêş bikevin.
Serdeme mediyan ye li ber Kurdistanê ye ku pêşket, ji aliyê hizir ve ji pir mazin bandûraka wê li pêşketine têgihiştinê ye ku pêşket bû. Di pêşxistina wê ye li herêmên din yên weke Anatolia û Grekê wan deran bandûra wê bû. Ji serdeme ku Homeros jîn bû hate ku hate wê deme ku Athane ku weke navende wê ya ku pêşketineka mazin bû ji, van herdû herêman pir baş û di cih de Kurdistan û çanda ber Diclê û firatê wan deran xwand. Homeros bixwe ji tê wan herêman û ji wan re hate ku tê gotin ku xwe digihêne Misre Kevn ji. Her weha li herêman digerihê û vegotinên li wanderan yên wan herêman têne vegotin his dike û piştre bi wan re vegotina xwe amede dike. Pişt wî re her weha Thales ji diçê, Mediya û li wir gelek salan ji dimêne. Li cem keyê med ji demekê dimêne. Piştre di vegerihê û tê. .. Weke wî Heredot ji çûya wanderan. Di dîroka xwe de ji wê nerîn û di wê deme xwe de ji wê hiskirina xwe nivîsandina baş ji di derbarê wan de dike û bi xwe re dihêne.
Li Anatolia û Grekê, ji ber hahra reş hate digihê ber Qibrisê li ber avê pêşketineke mazin rû dide. Bi vê yekê, mirov karê bêje ku pêşketineke mazin dibêt. Hate ku dem tê sadsalên 5. min 4. min û bi vir de, pêşketineke ku hin bi hin bi hizir û pêşketine wê dibe û geşbûnekê çêdike heya.
Di rastiyê de, ku mirov bêne ser ziman, Medî, bi du sedeman têk diçin. Yek ew şerên ku bi hêzên herêmê yên weke Lidya û wan re kirin û bi wê re bi sînor neman hata bi navên anatolia çûn û li wanderan bi armanca kirina bindest de şerên ku ketina wan de, çendî ku bi ser ji diketin, lê ji ber ku bi wan şeran hêze wan kêm dibû, êdî ew ji kêm dibûn. Ji aliyê din ji hêrîşên hovan ji li wan û herêmên wan hebûn. Wekî din ji, di nav wan de ku hate wê demê bideng jiyabû, xanadana persan mazin bûbû û êdî bidest bidestxistina hêzê kiribû. Bi vê yekê û tekoşînên di qasrê de yên ji bo serweriyê û hêrîş û kêmbûna hêzan di şeran de têkçûn dibêt. Di qasrê de Kîrusê ku ji aliyê bav ve digiha kurdan û ji aliyê dê ve digiha persan, di qasrê de bi aligirên ku ji xwe re çêkir re serdestî bidest xist û bû key.Ew bûna key ye wî bi destpêka ji holê rabûna Mediyan bixwe ji. Piştre wî ji, bi şerên ku dana kirin, êdî di qasrê de hate kuştin. ..
Lê di wê heyemê de pêşketineke pir mazin ku çavên mirov jê ne diçû hebû. Pir mazin pêşketinek hebû. Ew rewş, wê hebûne xwe di piştî mediyan de ji hate demekê bide berdewam kirin. Ew xweşikbûn wê hate hatina Îskenderê Zûrqerneyn ye li Kurdistanê wê hebûne xwe bide berdewam kirin.
Di wê demê de bi têkçûna Rêveberiya Mediyan re êdî weke serdeme kurdan li Kurdistanê winda dibe. Êdî di pêşketin û pêşxistinê de ji di asta rêvebertiyê de ne wilo li pêş in. Lê dise li berçav in û di herêmên xwe re kifşkar in. Hizir û pêşketine wan pêşketinên piştre ji dide kifş kirin. Piştre ne bi gelekî re derketina holê rêveberiya pers Aqamanîş ji li ser wê pêşketinê û wan nirxan hebûna xwe dide ava kirin. Divêt ku mirov vê ji bêje, êdî herême weke berê nabê kifşkar. Mafê kifşkariyê herême anatolia û Grek dihilde dest. Ew êdî di pêşketine ku dibe xwedî weyn in. Pêşketinên ku hate wê demê bûn û têgihiştine ku bûya û afiriya, grekî sentezeke wê ye pir mazin di xwe de bi pêşxistina felsefê re didina çê kirin.
DEMÊN ANTÎK YÊN KU DESTPÊ DIKIN Û KETINA DEMEKE NÛ DE
Piştî Thales re Anaqsîmes û Anaqsîmedres derdikevin. Ev herdû, kevneşopîya Thales didina berdewam kirin. Têgihiştina bi felsefe re ku wî haniya ser ziman, ew hinekî bi rêxistin dikin û didina berdewam kirin. Piştre yên wê werin ji wê wan ji li berçav bigirin. Piştre ne bi gelekî re wê li Girekê Fîlozofên weke Democrates wê derkevin. Ew ji, hizre ku tênine ser ziman, hinekî dî bi felsefe bi pergaltira û têgihiştinê bi bûna jiyanê û têmenê wê û destpêkiirina wê re bi hizre xwe re di nav xalkê de didina dest pê kirin. Ew di nêzîkatiya xwe de bêhtirî pêzavî ya. Ew, hizre wî bi yekbûnaka bitêgihiştine tê ser ziman. Li ser cewherê ku hebûne jiyanê û berî wê dinyê jê dest pê kiriya dihizirê û wê xalê weke ´şaneyeke ku di derbarê wê de wilo zêde ti tiştek neyê zanîn´ hizre xwe dihêne ser ziman. Wî xwestiya ku îzahaka ku bêgûman ji hebûnê re bêne. Wî hanî ser ziman û got ku "her tiştên ku di xweza û fezeyê de dijîn, pêwistiyeka ku ew bêçare li gor wê bijîn heya.Her tişte ku heya mirov bixwezê jê re îzahankê bêne ji herzekê pêve ne tişteke. Tişte nebûyî, winda nabe û ye ku nayê guharandin e. Ew ji cewher e. Ji wê ji ye li berçav "camîd" çêdibin". Ew her weha hizreke di derbarê şaneyên ku temen di afirênin ji li ser wan hizrekê dihêne ser ziman. Bi vê yekê xwestiya têkiliye di nav ji berê ve bûnê û sermediyê ji bi hev re dêne holê. Ya bêdawî ku hertimî mayindaya û ye ku hertimî tê guharandin û ne mayinda ya. Filozofên weke Parmenides ji, bandûra wê hizre wî ye ku ew têde dibêje ku "hemû tişt yek e û nayê guharandin, ya dayimî û ku hertimî ya" ji li ser wî heya. Ew hebûn(jînda)yê teqez dibîne. `Ti tişte ku heya, ne ti tişte ku nîn e´. Ev gotin, cewherê hizre wê ji temen dihêne ser ziman. Anaqsîmenes yê ku pêşî vacê di hizre xwe bi têgihiştin bi kar dihêne. bandûra wî li ser Parmanîdes ji heya.Lê Parmanides, rastiyê û sehê, di xwezê ku ji ser bêjeyan re jev cuda bike. Bi vê yekê, di xwezê li ser vacê bigihê têgihiştinê bi jiyanê re. Li gor wî, tişte ku mirov li ser hebûnê bêje ew ku biheyî heya û hebûne. Bi vê yekê, têgihiştinê di dêne holê.Weke wan Empedokles, yê ku êgir, av, hewa û axê bi hev re di hizre xwe de bi jiyanê re bi temen dike û dihêne ser ziman e. Ev hemû elementên ku li ber diclê bi têgihiştin bûn û pêre ji ku mirov bi ser bike ax ji deme sumeriyan ve pîroz dihate dîtin û bi axê ve girêdayî jiyan dihate ser ziman, ew bi wê ji xwe re felsefeye dihêne ser ziman. Bi van filozfên xwezavan re divêt ku mirov Anaqsîgoras ji bêne ser ziman, ew piştî ku di srê xwe de hinekî bi hizir dibe. Bi ewrîpîdes re dikeve têkiliyê de û bi hev re li ser cism û hebûnên li azmana bidest hizirandinê dikin. Mediyan, di nav xwe de bi Magûyan re ew kar weke karekî bi pîroz hildabûn dest û jê stêran û cismên azmana yên wilo demên ku wê werin di derbarê wan de dibûna xwedî zanebûn. Bi wan re, ev ji di buhurê herême Grekê. êdî li ser van temenê bi xwezêbûnê pêşketineke mazin dibêt. Her weha hate dem tê deme Sokrat, pir filozofên ku mirov weha bêne ser ziman hene. Lê ji vir pêde, bi sokrat re, êdî deme filozofên xwezavan tê bidawi kirin û êdî deme nû ye bi sokrat de tê dest pê kirin. Ew ne weke xwezavanekî tê nas kirn. Bi hizrên xwe re Sokrat demek pêre tê dest pê kirin. Platon, xwandavanê wî yê ku li ber destê wî di xwêne ya. Ew hizrên wî yên ku jê his dike dihêne ser ziman.
Li grekê û li dora wê bi vê yekê, êdî weke ku deme xwe ye pêşketinê dide dest pê kirin. Piştî wan filozodên xwezavan re êdî filozofên weke Sokrat û Pê re Platon derdikevin. Platon bi goftûgoyên ku di rijênê ser ser rûpel re demekê dide dest pê kirin. Herkesek bi wan nivîsên wî, wî û mamosteyê wê Sokrat nas dike û hizre wan fêr dibe. Platon ji fêr dibe ku weke mamosteyê xwe i goftûgoyan bide fêr kiirn. Di felsefe xwe de Platon li ser zanebûnê û nemirbûna giyanê di sekinê. Pir li ser wan têne ser ziman. Li ser evrenê ji hizrên wî hene. Li gor wî temenê xawêniyê zanebûn di afirêne, lê cewherê wê ji têgihiştine hizran e. Li gor wî, Jiyanaka bi xawên ji bi domandinê tê bidest xistin. temenê wê ji zanebûn e. Zanebûn ji li gor wî bi têgihiştina hizran a û jiyan di dawiya xwe de cihê wê ye ku koçî wê dike ji "cihê hîç mirin lê nîn e" ya.Li gor wî qancî, jiyana rast armanca wê ya.Li gor wî giyana mirov nemir e. Ji ber vê yekê ji, fêrbûn ji li gor vê ji bo mirov tiştekî ku bê bîr xistin ji wê pêve ne tiştekî dî ya. Gotina Sokrates ye ku "zanebûn xawên e", ew di serê xwe de li ser di hizirê û jê digihê du tezan. Yek, rastî fahm kirin û ye dinji her weha hizir in. Bi vê yekê dike du beş. Lê di bêje xwe ya zanînê de Platon bêhtirî nêzî Protogoras e.Protogoras, dibêje ku "Yê ku tiştekî di zanê, yê ku derk dike ya.Ji ber vê yekê "mirov asta hemû tiştî ya". Derk, her dayimî tiştekî ku bi mirov re heya. Lê Platon, bi vê yekê re ew hizre Haraqletos ye ku cewherê felsefe wî dihêne ser ziman û dibêje ku "her tişte ku em hene, di rastiyê de di deme pêvajoya bûnê de yê ku hena" ji dihêne ser ziman. Bi vê yekê, Platon zanebûna li ser sê temene ava dike û dibêje ku zanebûnderke, pê re ji mirov asta hemû tiştî ya û di dawiyê de dibêje ku her tiştdiherîkînedeya. Ew, li ser mazinbûn û pîr bûn bi zanebûnê re ji disekinê. Ew gîyana mirov weke sihe mirov bi minaq dike û dihêne ser ziman.
Piştî Platon re Aristoteles derdikeve. Ew ji, filozofekî ku bi têgihiştine xwe re ji yên berî xwe buhurandiya. Felsefe wî û nivîsên wî yên bidest pişt wî re giraniya wan ye bi felsefe re tê kifş kiirn û êdî pir mazin navê wî derdikeve. Felsefe wî li ser felsefe û vacê di sekinê. Ew wekî din ji bi zagonnivîsandinê re ji mijul dibe. Hizrên wî pişt wî re dewreke nû didina dest pê kirin. Li ser fizîk p metafizîkê di sekinê. Hizrên wî, bi felsefe êdî weke astaka pergala felsefe ye pêşketine wê ye herî bilind dibin. Her weha mirov karê bêne ser ziman. Bi wî re, êdî rojava mazin pêş dikeve. Rojhilat ji, ji demên berê ku dest pê kiriya, rasti hêrîşan tê û di nav xwe de ji di şer de ya. Kî karê yê ku kariyê de bike bindest xwe de an ji ji holê rake, şerên wê dest pê dikin. Ev kirin, di asta statûqûya ku heya de wilo ya. Lê di jiyana asayî de pêşketineke ku hê ji ji pêşketin û têgihiştine wê ya pir mazin ti gûman nîn e heya.
Di deme Aristoteles de bi hinekî deme "helenizm"ê dest pê dike. Ev dem, di qada wêjê û helbestgeriyê de rojava dihêne cem Rojhilat di qad û rade de.Zarokê vê demê Îskenderê Zûrqerneyn, ku kurdan ev navê zûrqarneyntiyê di deme ku hatibû Kurdistanê li Kiribû de, di wê demê de mazin dibe û êdî bi pêşketineke mazin hêzeke rojava ye ku pê dixwezê herêmên ku bi pêşketine têne berçav hemûkan bixe bindestê xwe de. Bi hizrên Aristoteles û Epîkûros fêrê digirê û mazin dibe. Felsefe Epîkûros, felsefe yeke ahlaqê ya û ew têne ser ziman ku "hizre felsefe ye sereke şahîbûn e."
Îskenderê Zûrqarneyn, ku tê dewsa bavê xwe Filipê duyem di deme kin de mazin dibe. Hê ku di temenekî biçûk de ya, dibe keyê împaratoriyekê mazin ku destê xwe avêtiya rojhilat ji. Ew, di sefere xwe tê Kurdistanê ji. Deme ku tê Kurdistanê, bi hêzeke mazin tê. kurd ji, ku fahm dikin wê nikaribin xwe li ber wê hêze pêre ya pir mazin bigirin, êdî xwe dispêrine Zagrosan. Ew çend ku diçê wir bi ser wan de ji, nikare herê û xwe bigihêne Wan. çend, hêze wî diçê wir, li wir tê têkbirin.
Ew dem, demeke ku kurd hê ji li herêmên xwe bi hêz in. Hate wê demê ji, çendî ku di qasrê de bi persan re li ber hevdûbûna hebê ji, di qadê de di wê rewşê bi hev re ne.
Di deme Pêşketine Helenizmê de, pêşketineke ku êdî têde Hest û raman bi hev re derdikevine holê û bi pêş dikevin dibêt. Wê pêşketinê, li herêmê ji bandûra wê dibêt. Lê ew pêşketin, di wan demên pêşketin yên bi felsefê re demeke nû ya. Ji demên berî zayînê ji 250 û wan dest pê dike û berdewam dike. Hate deme zayinê ji berdewam dike. Wê ew pêşketin bi têgihiştine felsefe yê li ber Firatê ku li Rihayê ku bi Birehim xelîl re pêşketiya û ye ku li ber Diclê ku li Cizire bota ku bi Nebî Nuh re pêşketiya re wê bandûra wê li derketina filahiyê ji bike. ..
Di vir de bêî ku em hinekî ji pêde herîn, em li ser pêşketin û têgihiştine felsefe di çerçove pêzaweriyê û mengiweriyê de ji hinekî bênine ser ziman. Bi têgihiştine ku derketa holê re, hizre olî ji hinekî dî ji di xwe de bi rêxistin û pêşketî bû.Êdî Ew ji di têgihiştine xwe de kete demekê nû de. Di demên wê yên pêşketine wê de ji, nîqaşên ku derketin bûn. Biqasî nîqaşên mazin yên dii naqabîna di nav felsefe mengîwer û felsefe pêzawer de, nîqaşna weha yên mazin di her aliyî bixwe de ji bû. Felsefe Pêzawerîyê, di nav xwe de bi têgihiştin û nêzîkatiyên jev cuda hatina di nîqaşê de bû. Her weha mirov karê bo aliyê felsefê yê mengiweriyê ji bike. Ev nîqaş, hin bi hin ji êdî zêdetir dibin. Wê di demê de hin bi hin zêde bibin û hebûne bidina berdewam kirin ji. Ev ji aliyekî dî yê pêşketine ya û ev alî wê pêşketinên piştre wê pir mazin bê xwedî weyn ji. Bi teybet ji. di demên serdemên navîn de wê bandûra van nîqaş û hizrên ku d´têne holê wê bêne dîtin. ..
Ji demên sadsalên 7. min û 6. min hate dem tê deme zayînê her weha pêşketineke mazin ye ku mirov wê pir mazin bêne ser ziman heya. Ew pêşketin ji, demê bi pêşketinên bi felsefe re diafirênin. Têgihiştine bi felsefê re êdî dem û pêşketine di deman de dide kifş kirin. Pêşketinên ku di bin ji, yên ku êdî yên demên serdeme ku felsefe bi têgihiştin û pêşketinên bi xwe re lê serwer û serdest in. Ev rewş, hate deme zayînê berdewam dikin. Di deme zayinê de, êdî bi derketina Nebî Îsa re demeke nû temenê wê tê avêtin. Ev dem, bi derketine filahiyê re ne tenê dîroka olê dikeve demeke nû de, dîroka mirovahiyê ji dikeve demeke nû de. Ole nû ye ku derdikeve ji ole deme serdeme ku felsefe lê serwer e. Ol ji vegotinan hate dûr kiirn. BI felsefê têgihiştine wê û pergala wê hate afirandin.
Berî ku em hanina xwe ye li ser ziman de ji vir bi buhurin û herine deme piştre, divêt ku em bi çend gotinan ji bê, hinekî li ser Roma û pêşketine wê ji bênine ser ziman. Ew pêşketineka wê ya mazin heya. Ji demên berî zayîn ji sadsalên 5. min û wan ve pêşketineka bi komarî di xwe de dike. Lê piştre hin bi hin peresendî împaratoriy dibe. Her weha divêt ku mirov vê yekê ji, weke ancama wê pêşketine ku ji Girekê û herêmên xwe biriqîna wê derê bûya bêne ser ziman. Li wir ji filozofên ku mazin ku navê wan derdikeve derketin. Wan ji pêşevaniya wê pêşketinê bi hizre xwe re kirin. Li Romê filozofên weke Cîcero ku deme ku di axiftin biqasî wan dengxweşên kurd ku li civatan di rûniştin û bi dest gotin û vegotinê dikirin û bi deng xwe re mirov di serê xwe de ji xwe dikirin karibû xweş biaxivê û lev bêne. Bi vê aliyê wî ji hinekî navê wî derdikeve. Hinekî dî ku mirov bi vir de tê, êdî filozofên weke Sanaca ji derdikevin. Hate ku dem tê deme zayinê yên weke Lutretianus ji derdikevin. Dîroka romiyan, biqasî ku di pirtûkên Homeros de ji tê ser ziman, bi derbasbûna Etrûskan ye li wê herêmê re destpê dike. ..
Ji deme Komarê ta deme împaratoriyê pêşketineke mazin dibêt. Deme îmapratoriyê, bi serwerî û serdestiya herêmên din kiirna bin destê xwe de êdî dest pê dike. Ji afrîqa ji qartaca hate ku tê rojhilat ber Misre kevn û ber bahra reş di qadaka mazin de şerên wan yên serwerbûnê hena. Di gelekan de ji bi ser ji dikevin. Roma, xwediyê têgihiştineka ku mirov wê bi ye deme pêşketinê ye deme felsefê re bêne ser ziman a. Ew, di aslê xwe de, weke ancamaka wê pêşketine deme felsefê ya. Piştî têkçûna Mediyan, rêveberî keta destê Persan de, Wan ji pêk ne hanî ku aramiya herêmê bi afirênin. Kurd ji, mafê çûna serdestiyê di wê demê de ne distandin. Hate ku tê deme Şasaniyan, wan, hinekî weke ku li berxweda dî dîrokê cih girt. Lê ew li berxwedan ji, her weha bi hatina romiyan ye li herême û ketina herêmên kurdan û wan de, dibû. Kurdan, li ber wan li berxwedana mazin dida.
Herêm, hate wê demê di bin serdestiya romiyan de bû. Hate ku dem tê deme zayinê, li gelek herêman bi xuruxandinê ji bê, serdestiya xwe ava kirin. Di sadsalên 3. min de di berî zayinê de hate bi ber Misre kevn diçin. Ku pirtûkxane Îskenderiya bi hezaran pirtûk têde hebûn ji aliyê keyê romî yê bi navê Theodosiusê yekem ve di sala 391an berî zayînê de hate xuruxandin û şawitandin. Ew şawitandin, weke nîşanaka serdestbûnê hatibû nîşandin. Piştre li Rojhilat rewşên wilo berdewam kirin. Hate ku tê deme Juliu Sezar ji, ew ji deme ku bi hêze xwe re diçê wir, wê careka din wê di şawitêne. Li Kurdistanê, di wê deme ku Îskenderê Zûrqayneyn hatibû de, hingî her weha pirtûkxaneyên wan yên bi hezaran pirtûkan hatibûn şawitandin. Ji ber wê bû ku kurdan navê Îskenderê Zûrqayneyn lê kiribû. Kurdistanê, wê demê bîreke xwe ye ku pir kur ye bîrê winda dike.
Dem hate ku tê deme zayinê, pêşketinne mazin dibin. Lê şer û pevçûnên mazin yên weha ji dibin. Bi van şer û pevçûnan, dinye weke ku bi awayê ku heya, guharandinekê jîn dike. Lê ev şer û pevçûnên ku dibin, hemû ji weke ku me li jo hanî ser ziman, divêt ku mirov wan bi teybet fahm bike. Pergalên di afirin yên weke yên roma, her weha di hebûn û pêşketine xwe de li gor pêşketin û têgihiştine ku bi demê re bi felsefê re jîn bûna hene. Bi vê yekê, mirov karê bêne ser ziman. Jiyan, hebûna wê her weha di hundurê êqil de tê ser ziman. Lê ew ew hatina li ser ziman, bi ser xwe weke ancamekê ya. Pêşketinên ji sadsalên 7. min pêde bin, mirov karê bêje ku hemû ji weke yên ancamên pêşketin têgihiştine felsefê ne. Dem hate ku deme zayinê, mirov karê bêje ku êdî bi pêşketinên bi felsefê re weke êdî di jiyanê de bi pêşketinên ku bûna êdî têrbûnak bûya. Serweriyaka pir ya bi aqil ye bi felsefê afiriya. Hizir, êdî li gor wê di afirêne û ew ji serweri jiyanê ya. Ji aliyê olî ji mirov karê bêje ku weke olê yên xwûdayî, bi rêzê ji êzîdîtiyê hate ku dem tê cihutiyê pêşketineke baş bûya. Bi ser bûna cihutiyê re ji demeke pir mazin ye bi hizir bûya. Êzîdîti ji û cihuti ji olên deme pêşketinê yên civakatiyê na. Her weha mirov karê wan bi teybet ji bêne ser ziman. Lê ew dem ku têve diçê, êdî pêşketin bi hizir maztir derdikeve holê. Di deme Êzîdîtiyê de li ber Diclê û firatê pêşketineka civakê bi awayê xwe re hebû. Deme ku Cihuti derdikeve, ew ji bi awayekî dibe ole wê demê. Her weha mirov karê wê bêne ser ziman. Bi wan her dû olan re ji re pêşketinek bû. Cihuti, deme ku dem tê demê serweriya roma, ew bi xataka ku xwe bi wê didina herê kirin û ji aliyê rojava xwe bidest pêşketinê dike. Lê êzîdîti ji, weke xwe dimêne û wê kevneşopîya xwe xira nakê û di ber diclê û firatê re di wê xatê de pêşketine xwe dide berdewam kirin. Bi wê re, hate ku dem tê wê demê ji, mirov karê bêje ku pêşketineke mazin bi wê re ji bûya. Mître ji û Piştre Zerdsşt ji, piştre ku derdikevin, wê xatê û pêşketinên têde li berçav digirin û pêş dikevin. Ew weke xata li rojhilat tê berçav.
Bi vê yekê, êdî hinek navendne pêşketinê yên ku weke navendên şaristaniyê yên jev cuda derdikevin. Bi Grekê û pêşketine wê ye ku ji sadsalên 7. min pêde di xwe de daya jîn kirin re, serweriyekê wê û li pêşbûnaka wê hebû. Wilo dihate berçav. Lê bi pêşketinek roma re, ew pêşketin ji, ku awayê xwe yê statûqûtiyê diafirêne, êdî hin bi hin, êdî weke çirayaka ku fîle tê kişandin li xwerê, kêmbûn û mivirandin çê dibe. Di deme zayinê de, ku dem tê deme derketina filahiyê, êdî rewşan wê filahî bide berxwe ku wan ji holê rakê. Yek, wê statûqûtiya ku afiriya wê bi awayekê artarnatifekê jê re çêke. Ye duyemin ji, xata olê ye ku bi yek-yazdaniyê destpê kiirya û bi rêzê bi êzîdîtiyê û piştre cihutiyê re hate ku hatiya wê demê, êdî ku wê xatê li gor demê bi têgihiştine ku bi felsefê re hate demê ji ku afiriya li berçav bigirê û pêşketinekê têde çêkê. Ye sêyemin ji, her weha di wê pêşketine felsefê de bi xwe re demekê pêşketinê bi têgihiştine wê bide dest pê kirin û êdî bi wê re hebûna pêşketine ye li jiyanê bê berdewam kirin. Vê xalê mirov karê bi vî awayî ji bêne ser ziman û bêje ku êdî deme ku têde hate wê demê mîtoloji dihate ser ziman bide girtin û êdî hemû tiştî û pêşketinê êdî bi hizir û felsefê bêne ser ziman. Bi vê yekê re, mirov karê vê ji bêne ser ziman û bêje ku êdî hizir serweriya xwe li jiyanê di denezêne û ew ola nû ye ku derdikeve ye ku navê wê filah e, êdî dibe ole wê deme aqil. Bi vê yekê, ji her aliyî ve bi aqil tê ser ziman. Jiyan, ji her aliyî ve bi aqil tê ser ziman. Hebûn xwûdê ji, bi aqil û asta wê ye ku hate wê demê afiriya xwe bi têgihiştin û bi pergal tê ser ziman.
Wekî din ji, mirov karê bêje ku êdî ol bi pergala xwe re serweriya li jiyanê li hemû aliyên wê di danezêne. Vê yekê ji her weha mirov karê bêne ser ziman. Pêşketinên ku bi rome re bûna ji, zanebûnak dana çê kirin. Wekî din ji, hizre olî êdî mirov bi felsefê dike navende xwe de û tê ser ziman. Rahm û wijdan, du bêjeyên ku felsefe wê bi awa dikin in. Li gor wan, êdî li rome ji tê meyîzendin û nêzîkatiya rêveberiyan ye li mirov û jiyanê wê çawa bê, li ser hizir tê afirandin û têne ser ziman. Bi vê ji, nêzîkatiyaka baş tê xwestin. Bi hizir û têgihiştin, êdî ji nû şiroveyne ku têne kirin û serweri jiyanê dibin çêdibin.
Nebî îsa ji, deme ku hizre têne ser ziman û mirov lê dihisênin, pir jê bi bandûr dibin. Ew bangî wijdanan dikê. Hizre ku dihêne ser ziman, êdî wilo dihêne ser ziman. Bi vê yekê, êdî deme hemdem ye nû ye ku êdî wê hizir bi hebûne xwe ye awayê felsefê re wê serwer bibe tê jîn kiirn. Parastgihên wê demê ji, ne weke yên berê ne. Li wir, pêşketine felsefê ya ku hate ku bû ya têde tê ser ziman. Têde perwerde kirin ji dibêt. Ev ji bi felsefê dibêt.
Ew deme nû, ye ku tê holê, êdî jiyan bi wê bi felsefê diafirê. Nêzîkatiyê bi aqil têne nîşandin. Lê hê ji, felsefe ji û aqil ji, ji yên serdest tê pirsin. Hê nebûya malê girsayan. Lê ev nîşanak ji, nişanakên wê ne, ku wê êdî ev yek hin bi hin pêk were di jiyanê de. Piştî, derketina filahiyê re, êdî ew awayê rêveberiya romê ji, êdî mafê pêşketinê di jiyanê de ji xwe re nabîne. Êdî ew ji, hin bi hin ji holê di rabê. Piştî ku filahî derket û nêzî 314 an ji 315 salan ne fermî hebûna jîn kir, piştre ku ji aliyê rome rojhilat ve hate fermî kirin û weke ole xwe ew ol denezand, êdî aliyê wê rêveberiyê yê rojava ji xwe li gor wê adiland. Bi vê yekê re, di rastiyê de, ew ole nû ku bi girsayan têde bicih girtibûn, êdî bû fermî û êdî demeke nû dest pê kir. Bi wê ole filahiyê û her weha bi lê xwedi derketinê fermî kirina wê re rojava xwe gihanda hizre xwe ye bi pergal ku rojava gişkî bike nava xwe de ye pêşî.
Rojava êdî bi wê pêşket. Rojava, ji sadsalên 7. min û 6. min, hate ku digihê sadsalên 2. min û piçekî dî ji bi vir de, zîndîbûna xwe ku hin bi hin di demê de winda ji bike di parezê. Lê ji wê demê pêde, êdî wilo zêde ne dikarê wê bi parezê. Êdî hin bi hin bi ber mivirandinkê ve diçê. Bi fermîkiirna ole filahiyê re, êdî li wê zîndîbûnê lê gerîn dest pê dike. Her weha wilo tê berçav. Filozofên ku ji wê demê de pêde derdikevin yên weke Fileonê îskenderî, Agustionius û hwd derdikevin, hemû ji oldarna olî yên wê olê ne. Lê di wê demê de, bi wê mivirandinê re weke ku rojhilat, rohniya wê tê xuyakirin. Agustonius tê rojhialat û ku mirov bi teybet bêje tê Kurdistanê û li wir, ji oldarên Manîvanan fêrê digirê û piştre pirtûka xwe yê bi navê "Walêt" dinivîsêne. Di vir de, deme ku ma bahse Manî kir, ku em çend gotinan li ser wî ji beêjin û bi buhur in nabe. Ew di demên piştî derdiketina Nebî Îsa bi dusadsalekî re derdikeve. Li Kurdistanê derdikeve. Li Merdînê derdikeve. Ji malbata kurd ye ku wilo zêde ti mal û semyenê wan nîn e têt. Lê hizrên ku ew dihêne holê wê demê û pêşketine di xata pêşketin yê ku ber diclê û firatê re dide kifş kirin. Hizre wî, wî ji pêxember di denezêne.
Manî, piştî zayînê di salên 216 û 276an de tê dijî. Di wê demê de, pêşketineke mazin heya. Li berdiclê, hê ji, ola yek-yazdanî ye êzîditiyê heya û serweriya wê heya. Li ber Diclê û firatê li Kurdistanê pirranniyên xalkê êzîdî ne. Filahî, çendî ku li rojava derdikeve pêş û zû belav dibe ji, li rojhilat û bi teybetî ji, li Kurdistanê ew zûbûn xwe nadê der. Ji ber ku êzîdîti, bi hebûne xwe re wê valabûna yekbûnê ye bi pergala olî ye yek-yazdantiyê dagirtiya. Çendî ku êzîdîti, oleke ku hate wê demê bi hezar salan jîya bê ji, di her demê de xwe li gor demê kariya ku bêne ser ziman. Bi vê yekê, pêşketine xwe parastiya. Wê pêşketine wê, hate sadsalên 6. min piştî zayinî Îsa re berdewam kir.
Ji sadsalên 6. min pêde li rojhilat, êdî li gor nirxên xwe û wê pergala ku heya, êdî oleke nû derdikeve holê. Musulmanetî derdikeve holê. Musulmanetî, ole yek-yazdanî ye demê ya. Pêxemberê ole musulmanetiyê Hz. Muahmmed, pêşketin, têgihiştin û awayê pergalê yê li ber diclê û firatê dihêne ser ziman di hizre xwe ye olî de. Bi wê yekê pêşketine mazin di deme xwe de dijî. Li nîvgirava araba, hate wê demê pêşketine misre kevn, hebûne xwe berdewam kiriya. Ew ji, di têgihiştine mitolojiyê de ya. Her keyê wê yê ku hatiya ku ji wan re dihate gotin firawûnan xwe weke xwêdayan denezandina. Lê li ber diclê û firatê, ew çand, ji demên ku Birehîm Xelîl bi Nemrûd re ketiya şer de û ew bi têgihiştina wî re têk biriya ve, xwe wilo xwûda denezandin nebûya. Pêxember, hatina û çûna. Lê ji wê pêve ti pêşketinên din yên ku xwe xwûdê danadênin nebûna. Pêxembertî di çanda li ber Diclê û firatê de çanda wê pir zû ve heya. Ji deme Nebî Nû ve heya. Nebî Nuh, bi xwe re deme keyan ye ku xwûda deneznin ji girtiya. Pişt Nebî Nuh re ole pêşî ye yek yek.-yazdanî Êzîdîti hatiya û bi pergala xwe ye ku bi têgihiştine hizir ye ku afiriya serwer bûya. Pêxemberê wê MelekêTawûs e. Pişt ole êzîdîtiyê re ole yek-yaz-yaznî ye Cihutiyê hatiya. Ew ji pêxemberê wê NebîMusa ya. Lê berî Nebî Musa, li ber diclê li Kurdistanê ku pêxember in Lut, yusif, yunus û hwd hatina û çûna. Hê hinekê din ji hene. Hemû pêxember in. Hemûkan ji hebûne xwûdayakê li ser xwe ye re ku yek e herê kirina. Xoslete wê çanda li Kurdistanê li berdiclê her weha ew e ku her pêxemberê ku hatiya, pêxemberê wan yek e.
Ev çand û hizre wê û felsefe wê, bandûrê li Pêxemberê ole nû ye musulmanetiyê dike. Ew bi vê yekê, çandaka ku bi awla piştre xwe bidiyê û jê bawer bike û ew xwûdayê xwe yê ku bi arabî nav lê kir û got ""Allah" hanî ser ziman û deme wî da dest pê kirin. Êdî ne tenê li wir li nîvgirava araba, li herêmê bi giştî bi demeke kin re zû pêşketine wê û li ser diclê û firatê û bi teybetî ji li Kurdistanê ji serwerbûna wî ya zû, bi hatina wî ya bi wê çanda wir ve girêdayi ya.
Piştre di demeke kin de li rojhilat bigiştî pêşketine wî dibêt. Êdî bi vê yekê û pêşketine rojhilat ji, ole xwe ye yek-yazdanî di afirêne û pêş dixe. Rojhilat, piştî weqas deme buhurandî û pêşketin û xuruxandinên ku jin kirine re, demeke pêşketine ye xwe ye teybet bidest dixe. Li gor demê, êdî çanda, berdiclê bi pîroziya wê re li herderî serwer dibêt. Kevneşopîya Misre kevn tê redkirin. Lê ew kevneşopî, ew çend hezar salîn ku ku dijî. Ne hesaniya ku zû bi zû ji holê rabê. Gelek Banekî û xûyên ku hatina afirandin, ku bi rêveberiyê re bê û an ji bi aliyên din yên jiyanê re bin hene. Ew ji, hê serweriya wan li jiyanê serwer e. Lê Hz. Muhammed nêzîkatiyaka safî û bi biryar dide nîşandin li ber wê di wê heyemê de. Piştre bawermendên ku baweriyan lê heya, êdî xwe bi hizrên nû yên felsefê re aras dikin û di kevina hanîna ser ziman de. Bi ole musulmanetiyê re rojhilat ji, bi giştî weke rojava ku çawa ku bi ole filahiyê re gihiştiya pergala xwe ye gihiştiya pergala xwe ye giştî. Musulmanetî, di demeke kin de serweriya wê li rojhilat hemûkî dibêt. Bi Musulmanetiyê re rojhilat ji gihiştiya têgihiştineke nû. Ew ji, êdî ketiya riya xwe ye ku tenê pê bi hizir û felsefê bi pêşkeve. Piştre ne bi gelekî re li herêmê êdî filozofên herêmî yên weke Îmamê Gazalî ku ji herêmê re derdikevin. Weysel qaranê derdikeve. Di wê deme nû ye ku êdî bi hizir bidest pêşketine xwe dike de êdî aliyên pêşketinê yên di hizir de yek bi yek têne kifş kirin. Matamatik, fîzîk, astronomî, bijîjkî û hwd têne kifşkiirn û bidest hizirkirina wan û pêşxistina wan tê kirin. Hate ku dem tê sadsalên 9. min û 10. min û wan, êdî pêşketineke mazin derdikeve holê bi felsefê û têgihiştine wê ye li herêmê re. Filozofên ku weke Êlî Herîrî ku di wê demê de derdikevin û bi hizre xwe ye felsefê re ye ku dihênine ser ziman re pêşketine mazin didina çê kirin hene. Ew felsefe musulmanetiyê li gor deme felsefe û têgihiştine wê diafirênin. Baweriyê, têde têgihiştineke ku felsefe têde xurta di afirênin. Her weha bi wî re filozofên deme yên weke Gazalî ji derdikevin. Êlî Herîrî, aqil ji rastiyê di hasibêne û di cewherê rastiyê de rastteqniyeke ku mirov digihêne xwûdê dihêne ser ziman. Guhdana li jiyanê û têgihiştine di derbarê wê de pêşxistina wê li ser disekinê û bi wê yekê aqil dide dora xwe di wê deme xwe de. Li gor wî, Zanebûn, ye ku herî zêde wê mirov bi ser bixe ya.. Lê wî zanebûn ji baweriyê qût ne dihanî ser ziman. BI vê yekê re ew felsefe dihêne ser zimên. Gazalî, zanebûnê ji bo têgihiştine di jiyanê de û bi navê xwûdê re giringiye wê dihêne ser ziman. Zanebûn, li gor wî mirov bizanebûn dike ku mirov wê çawa di riya xwûdê de bi meşê. Lê mirov wê ti carî nikaribe ku xwe bigihêne rastiyê hemûkî. Kengî mirov mir, hingî mirov wê karibe aliyê rastiyê yên ku me li dinyê ne dîtina mirov wê li axîretê bibîne. Ew ji wilo dihêne ser ziman. Êlî Herîrî, rastiya weke xawêneke li jiyanê dibîne û jiyanê ji pêre weke rastiya ku ji aliyê xwûdê ve hatiya afirandin ku mirov wê fahmbike dibîne. Di wê de ji rastiyne ku mirov fahm bike yênbi aqil hene. Mirov divêt ku dinye xwe fahm bike. Dinye mirov wê mirov bi têgihiştine yê ku ew dinye çêkiriya bike. Yanî wê wî bi bîr bixe. Ev ji zanebûnaka mazin e, li gor wî. ..
Êlî Herîrî, hinekî dî ji pêde diçê û dihêne ser ziman ku rastî, ne tenê ye ku di serê mirov de ku mirov dizanê ya. Ew têne ser ziman ku rastî biaqil dibe sê beş. Beşe pêşî zanebûna mirov ye ku mirov wê bidest bixe û pê bijî ya. Ew hebûn û bûna dinyê ji li ser wê her weha mirov fahm dike ku xwediyê têgihiştinekê ya. Li gor wî, dinye û hemû tişt ji şaneyekê dest pê kiriya. Ew şane ji, her timî mazin bûya û çend ku mazin bûya ji di xwe de afirandiya. Ew wê hertimî bi afirêne. Ji ber ku xwûdê, vejen wê ye ku kiriyê de, di xwe de karê vejene xwe bi afirêne. Bi vê yekê, ew şanê, ti carî mirov nikarê wê hêzê wê fahm bike, hingî têde heya û wê pêş bikeve. Li gor wî, ew vejene wê, di xwe de bêsînor e. Serê wê têde heya û hebûne wê ya, lê dawiye wê ye ku lê bidawî dibe ji nîn e. Ew bi vê yekê li ser vejene mirov ji di rawastihê. Ew li ser wê vejene ku mirov di jiyana xwe ye rojene de bi xwe re di serifêne ji di rawastihê û wê ji ji wê vejene di hasibene. Aqil, bi xwe ji, têde vejene mirov ye ku bi teybet ji wê vejene hatiya afirandin heya. Rastî, her weha ev hemûya ku mirov wê fahm bike. Li gor wî aqilê mazin yê ku temen e û yê ku wê di dawiyê ji de ji têgihiştinê mirov têbigihê ji heya. Rastî, lê li gor wê xala herî mazin ye ku bi hebûne xwe re cewhertiyê ji disfirêne û mirov dike ku xwe bigihêniyê de ya. Lê hemû di laşê teqez de ya. Bi vê gotinê emê têgihiştina wî ye metafizîkî ji bênine ser ziman. Ew, gûmanî û pêwistinîyê weke du xosletên laşê mirov dihêne ser ziman û bi minaqa ku mirovmakarêbiserzîvirandinêrekarêrûyêxwebibepiştxwerepêwistinîyê dihêne ser ziman. Temenê felsefe wî bi metafizîkî re bi heyînê teqez ku dayimîya û têde ji heyînîyên ku dem bi dem li wir têgihiştine wê heyînê teqez dijîn hene. Xwûdê heyînîyê teqez e. Lê mirov ye bi teqeziyeke ku deme wê hatiya kifş kirin dijî. Ew bi jiyana ku xwûdê dayê de, girêdayî ya. Li gor teqezetiye wî, bi vê yekê wê bijî. Bi vê têgihiştinê Êlî Herîrî, dixwezê di têgihiştine metafîzîkê de hîyayerşîyekê bêne ser ziman. Ew bi vê re, ne tenê hebûne pêwistiniyê di xwezê bêne ser ziman, pêre weke xalna giring di jiyanê de hem ji bo jiyandinî û hem ji bo bûnê pêdivîyên ku mirov bêne bicih balê dikişêne ser wan ji. Wan ji, dihêne ser ziman. Lê weke hinek, xosletên ku mirov di derbarê wan de bibe xwedî têgihiştin û zanebûn dihêne ser ziman.
Di wê demê de, piştre ne bi gelekî re wê gelek filozofên ku her weha dihizirin wê derkevin. Filozofên weke Îbnî Rûşt û Îbnî Sîna derkevin. Îbnî Sîna, wê bi teybetî li ser bijîjkî bisekinê û rê û rêbazên wê yê şifakiirnê bike ku kifş bike. Felsefe Îbnî Sîna, temenê wê li ser metoda metafîzîkê di sekinê û têgihiştine ku bi wê têne ser ziman heya. Ew mijara metafîzîka xwe li ser laşê teqez ku tenê bi hebûne xwûdê re tê ser ziman heya dihêne ser ziman. Pê re ji, ew laş li sêye beş dike û gûmanî an ji ye ku derkete holê û ye ku mir û winda bû û çû. Gûmanî û pêwistinî, ku yê ku ji xwe dibin û bê ku sedemek ji bûna wê re hebe ya, ew e. Wê ji bi hebûne xwûdê re dihêne ser ziman. Û hebûnên ku divêtin ku hebin. Îbnî Sîna Metafîzîkê weke qadaka zanistê ye ku pêwistî pê heya dihêne ser ziman. Îbnî Sîna li ser aqil di sekinî û pênc cureyên êqil hanîya ser ziman. Ew ji her weha ne; Aqilê ku yê divêtinî ku bizane, aqilê ku ji bo fahmkirin û têgihiştinê alî mirov dike, aqilê ku ku pir mazin ku ew bi xwe ji jê re "aqlê qûts" dibêje ku li gor wî di hemû kesekî de nîn e û hemû kesek ji nikerê xwe bigihêniyê de. Aqilê ku di xwe de heya yê rûyê yên maqûl dide dîyar û têgihiştinekê pêre bi mirov re çêdike û aqilê ku maqûl ku têgihiştinên ku hene dide têgihiştin. Yên ku maqûl in, wê aqilê dawiyê, ye(aqil) ku bi wan re heya û ku mirov xwe gihanda wê, wê mirov xwe bigihêne aqilê wan yê ku heya ji. Ev qizinceke. ..
Îbnî Rûst ji felsefe wî, mirov karê weha bêne ser ziman. Îbnî Rûst, fêrbûnê weke pêdivîyaka olî ye ku mirov wê bêne bicih dibîne û dihêne ser ziman. Li gor wî ol bi aqil meyîzendinê ji mirov dixwezê. Li gor wî, çend, ol û dîroka wan heya ji divêt ku mirov wê bizanê. Rastî, li ku derê bê, divêt ku mirov xwe bigihêniyê de. Yên ku berê hatina û çûna di pirtûk û hizrên wan çi hene zanebûna wan ji divêt ku bibe. Li gor Îbnî Rûst, aqil û felsefe riya ku mirov xwe pê bigihêne rastiyê na. Îbnî Rûst, li gor wî hate derekê bi aqil û felsefê mirov karê bixwe bidigihê her tiştê li jiyanê. Lê li gor wî hinek tiştên ku mirov bi xwe nikarê xwe bigihêne wan ji hene. Lê aqil û felsefê hate ku derê em birin, emê herin. Ji wê pêde, ye ku wê xwûdê mirov bigihêniyê de. Divir de, bi Îbnî Rûst re pir nêqaş têne kiirn. Li jiyanê mirov karê xwe bigihêne her tiştê ku heya û hinek tiştên ku mirov nikarê xw ebigihêniyê de, di çerçove felsefe û aqilê wî de mijara nîqaşaya ku hate roje me têt. Îbnî Rûst li ser felsefê bi xwe ji gotiya ku ´mijara wê ew e ku heyînîyên ku hene wan bi me bide fahm kirin e´. Çend cureyên heyînî hebin, ew wê wan ji me re bêne ser ziman. Li gor wî, tenê hebûne Xwûdê dervî wê ya ku wer ser ziman, ew ji wê bi her pênce sehên mirov karê tenê xwe bi ´gihêne têgihiştine wî. Lê ew û heyîne wî, ne biderfet e. Bi vê yekê, di felsefe xwe de sînorekî ku pişt wî re her timî di çerçove felsefe wî de dibe mijara nîqaşan dimêne. Wî bawer dikir ku wê bi felsefe lê bi olê wê kariba ku xwe bigihanda rastiyê. ..
Bi zanist û fîlozofên weha re têgihiştineke mazin li herême pêş dikeve. Zanist û têgihiştine êdî pêş dikeve. Herêm, hate ku tê sadsalên 11. min û 12. min, û wan, êdî mirov karê bi wan zanist û filozofên weha pêşketineke mazin derdikeve holê. Li herême bi têgihiştin û bi teybetî ji, bi felsefê re pêşketinên mazin derdikevina holê. Ku dem tê sadsalên 12. min û wan êdî li herêmê zanistên weke Teymîyê Haranî, Ferabî, omer hayam û hwd derdikevin. Ev zanist û filozofên weha, xoslete wan ye sereke ew e ku bi qadên zanistê yên weke matamatikî û hwd re ji mijul dibin. Zanistên weke Îbnî Haldûn ji derdikevin. Îbni Haldûn, li ser civaknasiya civakê û pêşketine wê û dîroke xwedyê têgihiştin û zanebûnaka mazin a. Pişt wî re ji, hizrên wê bandûra xwe li zanistên ku hatina kiriya. Li ser pêşketina bajartî û jiyana gundan û gocbertiyê ji hinek zanebûnên ku jê hena. Mirov divêt ku vê ji bi teybet bêne ser ziman. Lê xosletê Ibni Haldûn ew e ku ku ew bi teybetî bi şiroveyên xwe yên di derbarê civakê pêşketine wê de riya pêşketine ye ku hin bi hin bi ber bajartiyê ve dibû ji haniya ser ziman. Bi vê yekê, wê bi wan hizrên xwe re weke ku pêşiya xwe bidîtibe tê ser ziman. Hizrên wê yên li ser dîrokê ji pêşketinekê dihênin berçav. Di pirtûka xwe ye bi nav û deng ye bi nav "Muqadîma" de di destpêkê ku li ser dîrokê hizre xwe dihêne ser ziman, pêşiye weke hinek bûyarna ku diqawimin dihêne ser ziman. Lê ku pêde diçê ji, êdî di çerçove tehereke ku jev ne qût de dihêne ser ziman. Bi şiroveyên wê yên aliyê civakî û civaknasî de ev bi têgihiştin xwe bi bêhtirî dide berçav. Bi vê yekê re, her weha ku em bênine ser ziman, emê nêzîkatiya wê ye di di derbarê dîrokê de bênine ser ziman. Wî hizir dikir ku hizirvan û dîrokzanên berê wî, dîrok ji ber ku jevqat û weke çîrok û çîvanokan hanîna ser ziman, êdî ne gihiştina sentezeke baş. Li gor wî, ji ber vê yekê, divêt ku mirov dîrok bi jînhatinên bixwe re ne wilo bêne ser ziman. Bi têgihiştin weke ku çawa mirov di wê rojê de dijê bêne ser ziman. Bi vê yekê, mirov wê dîrokê di jiyanê de fahm bike. Bi wê fahm kirinê ji êdî mirov wê bigihê rastiya wê ye ku hatiya jîn kirin. Bi vê yekê û nêzîkatiyê ew li dîrokê nêzîk dibû.
Îbni Haldûn, di aslê xwe de bi xwe re peyemnêrê deme tê ya. Ew bi şîroveyên xwe re wê têgihiştinê bi me re dide çê kirin. Weke wî, Teymîyê Haranî ji, wilo ya. Ew ji di civaknasîyê de pir xurt a. Ew hizrên wî yên di derbarê dîrokê de bi têgihiştine xwe re ne bin yên Îbni Haldûn re ne. Teymîyê haranî, nêzîkatiya wî yê civakê di çerçove civaknasiyê wê de ku li gor hinek zagonên pêşketinê bijî ya. Bi vê yekê. ew hinekî felsefê di têkiliyan de derdixe pêş. Lê felsefê di nav têgihiştineke civakî de ku ji awayê baweriyê yê olî ne dûr dihêne ser ziman. Li ser stêran û matamatikî ji sekinî ya. Piştî Teymîyê Haranî re pirtûkên wî, weke yên perwerde yên bingeh hatina xwandin di cihên ku lê perwerde dihatina dayin de.
Li rojhilat, bi vannêzîkatiyan û pêşketinan û awayê pêşketinan re pergalaka nû ye demî afirî bû û ava bûbû. Herêm, di her aliyê xwe ve di pêşketinekê de bû. Lê mirov tiştekî din ji dibîne. Ew ji har weha ji sadsalên 12. min û 13. min pêde, weke ku bi pêşketin û têgihiştin û ole xwe re rojhilat li ber kiirna hinek xwenûkirinna(reform) ya. Mirov wê ji dibîne. Îbni Haldûn, di nêzîkatiya xwe de dinyewîtiyê derdixe pêşiya axretiyê. Li zaningahên ku li herêmê avabûna yên weke Azherê û li Şam û li Rihayê, mirov nîqaşna ku bi oldaran dibin û bêhtirî aqil derdixina pêş dibîne. Nêzîkatiyên zanistan yên ku di bêjin mirov biaqil nikarê hemû tiştî fahm bike û bêhtir pêde herê û derkeve dervî ya dil, li ber wan zanistên weke Îbni Haldûn hinek zanistên yên weke wî li ber wê di sekin in û hizre xwe dihênine ser ziman. Bi vê yekê re, b teybetî, demeke Ronasansê(jinûvebûnê) diafirê. Mirov wê her weha dibîne.
Hate ku dem tê sadsalên 14. min û pêde, êdî ew pêşketin ku Kurdistan bi Cizira bota û Rihayê re di navende wê de disekinê di bêt. Rojhilatê kurdistanê jii derdikeve pêş. Bajartî li van deran pêşketiya û awayê jiyana wê ji tevî gelek hêrîşên hovan ji pêşketiya û rûniştiya. Li herêmê, li aliyê anatolia ji li Costanipolosê ji bi zanistan ku mirov bêne ser ziman lev civînak bûya. Herêm, bi vê yekê, ji Kurdistanê hate ku digihişt ber Riha û ji wir de hate ku digihişt gelek herêmên anatolia ku digihişt ber bahra reş, pêşketinek hebû. Li herêm bi teybetî ji ku ol ji di nav de ji gelek aliyên xwe ve li ber hinek xwenûkirinan bû. Bi vê yekê re hizir ji ji zanistan derdiketina holê. BI teybetî, awayê zimên yê Êlî Herîrî derketibû pêş. Lê bi zanistî bi hizrên wî re derketibû pêş. ..
Li Herêmê, bi wê yekê û rewşê ku mirov karê bêje ku bi zanistên ku hene re li ber bûnaka ku xwe ji nû ve bi afirinê bû. Li herêmê lê bi derketina hêzên weke yê Osmaniyan re ew rewşe xwenûkirinê ye ku wê bûba ji ji holê di rabê. Osmani ku li herêmê di bine xwedî hêz, êdî li herêmê hizrên cuda yên ku wê werine ser ziman, êdî ne li herême têne ser ziman. Hin bi hin bi pêşketin û serwerbûna wê hêzê re ji herêmê çi zanist hene bi zanebûna xwe re bazdî rojava dikin. Rojava ji, piştî ji holê rabûna împarotiya roma re rewşeke nû weke ku afirî bû Hinek hêzên din li ser wê rewş û pêşketin û mîreteye wê derdiketina holê Di sadsalên 12. min, 13. min û 14. min û wan de, filozofna mazin yên ku bi têgihiştinaka mazin re derdikevin û êdî wê bi zanebûna ku dihênine ser ziman re wê bine temenek derdikevin. Zanist û filozofên weke Copernîcûs derdikevin. Ew li ser azman û stêran dihizirin û li ser hebûn û xwezaya li derve dinye me dihizirin. Yê ku pêşî gotiya dinye bi gelek dinyên din re li dora rojê digerihê ew e. Wî ev hizir bi zanebûn haniya ser ziman. Pergala rojê, bi vê haniniya xwe ye li ser ziman vegotiya. Lê di wê demê de serweri û serdestiya dêrê ye li rojava hemûkî bandûra wî ji dike û dike ku ew dihanina ser ziman ye hizre xwe de bi sûn de gavê bi avêje. Hizrên ku ew dihêne ser ziman, bi xwe ji di tirsihê ku li wan xwedî derkeve. Lê di demên jiyana xwe yên dawiyê de êdî ku wê tirsê hinekî li ser xwe diavêje êdî bi dest hanina hizrên xwe û lê xwedî derketinê bi wêretî dike. Wî temenê zanista astronimiyê avêt. Wî xalên ku dinye bi dinyên din re li dora rojê digerihin vegotin. Pişt wî re yê ku hinekî ji vî aliyê pêşxistina da çê kirin ji Galîleo bixwe bû. Ew bi aslê xwe ji froransa bû. Di zanisgaha ku têde bibe keşe dixwêne lê wê terk dike. Ji ber ku eleqeyeke wî bi matamatikê re xurte û di wê qadê de pir zû fahm dike û bi wê yekê re êdî zû pêş dikeve, êdî bi matamatikê re mijul dibe. Wî Aristoteles pir xwandiya û bandûra wî li ser wî heya. Ew, bi wê zanebûna xwe dike û di xwezê ku hizrên aristo di qada matamatikî de ji bêne ser ziman. Lê ew di têgihiştine xwe de di wê baweriyê de bû ku weke aristo haniya ser ziman, ji wê cudatir e. Bi vê yekê ji fîzîye aristo cuda hizre xwe ye fîzîkê diaifirêne. Ji ser kula pîsa cismê ku giraniya wan wek hev e lê jevcuda na, bi hev re di berde xwerê û pêre "kultê" kifş dike. Bi vê yekê, xelatiya fîzîka Aristo ji didêne holê. Li gor wî, ku şert û merc wekhev bin, ketina cismekê giraniya wê bi serê xwe azad e. Piştre ew dibe zanistê matamatikê li zaningaha Padova dibe mamosteyê matamatikê.Di 1597an de wî pusula çekir û derxista firotinê. Di sala 1604an de wî bi zagonên matamatikê yên bidest kifşkirina wan yên bi ser xwe kir. Li ser astronomiyê lêkolînên xwe berdewam kir û li ser Riya kakêşan ye stêran kifşkirinên xwe yên destpêkê kirin.
bandûra wî li ser pêşketinên deme wî û demên pişt wî re dibêt. Di wê demê de ne bi gelekî re Descartes derdikeve holê. Ew ji, zanist û filozofekî ku bi hizrên xwe yên di hêne ser ziman re bandûra wî pir mazin dibêt. Berheme wî ye ku di "riya felsefe de zagonên wê" dihêne ser ziman bandûraka mazin dike.Li ser Metodê pir disekinê. Ji tevlîhevbûnê bi ber hesanatiyê ve hanîna rewşan ye li ser ziman, wî derdixe pêş.Di deme ku felsefe ji serdestan dihate ser pirsîn û ser ziman, wî ji da nîşandin ku herkesek karê wê bike. ew li ser kirdariya lêkolînan pir disekinê. Li gor wî, ji zanstan ye herî giring makanîk, mekineyên ku alî mirovan dikin hunere wê, başkirin û bijîjkîti û ahlaq xweş û bişahî jînbûn, hunre wê ya. Ew bi vê yekê girîngiyê dide jiyan û baş jîndûna mirov. Bi vê yekê re ji tişt û amûrên ku di jiyanê de alî wî bikin, wê ew ji di wê de bina aliyek pêşketinê jê re. Li ser geometriyê navê wî derdikeve. Ev deklem ji bi navê wî tê ser ziman; denkleme ku bi qartyazyanê tê ser ziman: x3+y3=3axy . Denkleme wæ ye paramatrikê ji her weha: x=3at/(1+13), y=3at2/(1+13) . Bi vî awayê tê ser ziman. Ew ji ber ku di matamatikê de xurt e, pirsên weke ku rastteqniyê yên ku di pirsê ji di wir de dixwezê bi bersiv bike. Di heman demê zanist û filozofên weke Kepler ji hene û bi lêkolînên xwe yên li ser gerdûnê di dev de ne. Pirtûka Kepler ye bi navê Nepeniyên gerdûnê wî pir mazin dihêne ser ziman. Piştre ew karê li ser ensîklopediyê dike. Lê di jiyana xwe de rastî pir zoran tê û bi vê yekê ji bêderfetî barî gelek cihan dike.
Bi van minaqên ku me dan ji, tê dîtin ku êdî zanist bi awayê fîzîk û astronomiyê di pêşketinekê de ya. Ev êdî wê bi vê awayî wê pêşketineke mazin di demê de pê jîn kirin. Bi vê yekê re, em êdî dikevine demeke nû de. Wê êdî felsefe bi awayê xwe yê ku zanist têde li pêş û serdest e, wê êdî di jiyanê de bêhtirî bigotin bêt. Lê ev ji êdî wê bi demekê nû re wê hebûne êdî bêne ser ziman. Êdî ji vir pêde em pêşketine Ronasansê bênine ser ziman.
DEMEKE NÛ KU WEKE KU TÊ SER ZIMAN JINÛVEBÛN AN JI BI GOTINEKA DIN JI RONASANS
Ronasans, demeke nû ya ku êdî wê zanist serdestî jiyana mirov bibe. Wê bajarvanî pêş bikeve. Wê jiyan bi hizir û opêşketinên ku pêre dibin re wê ji np ve xwe ava bike. Wê felsefe di xwe de êdî weke ku tê ser ziman, wê ekoltiyê di xwe de bipêş bixe û pê pêş bikeve. Pêşketinên ku hate wê demê bûna û li jiyanê hatina ser ziman, pêşketinaka mazin dana çê kirin. Hizir, êdî bitêgihiştin di jiyanê de weyn dileyizê. Her weha divêt ku mirov vê yekê ji bi teybet bêne ser ziman. Lê ronasans, divêt ku mirov wê hinekî dî bi teybet û bi pêşketinên bi hizir bêne ser ziman. Ronasans çawa dibêt û destpêdikê? Ev ji pirseke ku mirov wê bi pirsê û bersive wê bide.
Pêşî. em li ser bersive wê pirsê bisekin in û ji wê bersive wê werine hanina ser ziman ye ronasansê. Bi vê yekê re, divêt ku em demekê ji serî hate bîni bênine ser ziman. Demên serdemên navîn yên ku mirov wan bi awayê pêşketinên wan re fahm bike û bêne ser ziman in. Piştî holê rabûna împaratoriya roma, êdî deme serdemên navîn destpêdikin. Dêr, ji her aliyê xwe de serdestiya wê li jiyanê heya. Her qadên jiyanê û pêşketinê û bi teybetî ji yên hizir û felsefe di bin sehêtê wê de ya. Mirov karê vê yekê her weha bêne ser ziman. Dervî hizre olî re ti hanina ser ziman jê re destûr nîn e. Skolasîzm, weke ku tê ser ziman serdest e.
Lê di nav xalkê û civakê de di qadên jiyanê de hizrên ku hene û têne ser ziman ji hene. Ew zanistên ku me li jor bahse wan kir, bi teybetî hema bêja hemûkên wan bitirs dihanina ser ziman. Lê dihanina ser ziman. Hizrên wan yên ku hatina ser ziman, gelek ji wan ji holê hatina rakirin ji. Lê gelek ji wan man ji. Piştre bi wê yekê li lêgerînekê lêgerîn hate kirin. Bi vê lêgerîne ku lê hate lêgerîn, pêşî olê paya xwe jê girt. Demeke xwenûkirinan ku jê re "raformansyon" tê gotin dibêt. Mirovên ku bi aslê xwe di nav perwerde keşetiyê de mazin bûna yên weke Luther derdikevin, wê destpêkê dikin. Pêşî pirtûka pîroz ye filahiyê Încîlê di vegerênine latinî. Xal û zagonên dêrê di nivîsênin. Û her weha temenekê bi vê yekê re di nav xalkê û civakê de diafirênin. Ev kirinên Luther wê bine sedeme Derketina Mezhebe filahiyê yê binavê protastantiyê ji. Ev awayê pêşketinê û pêşketin, wê bê pêşketine paşerojê ji. Şerên ku li rojava dibin yê sadsalê û yê şerên sihsaliyê rojava kiriya qada şer. Bi teybetî ji gundî di van şeran de li pêş in. Bi van şeran re çendî ku rêveberên ku hene yên monarşî ji holê naçin ji, lê deme wan êdî dawiye wê tê denezendin. Êdî rêveberne ku xalkê li berçav digirin têne xwestin. Mirov bi hebûne xwe re weke hizrekê di seran êdî şaq daya û li gor xwe nêzîkatiyekê dixwezê ji rêveberan. Ev hemû ancamên pêşketine hizir û bi teybetî ji yên felsefê ne.
Ku mirov li van pêşketinan dimeyîzenê, mirov fahm dike ku êdî tevgerek li rojava dest pê dike. Li rojhilat, ew tevgere pêşketin ye bi aqil felsefê re ku bi derketina ole îslamê re dest pê kiribû, hate dem tê sadsalê 15. û wan berdewam dike. Lê piştre bi derketin û serwerbûna Osmaniyan re êdî ew rewş ji holê weke hin bi hin dirabe. Li şûn mayina rojhilat û destpêka pirsgirêkên wê ji mirov ji vê demê pêde pir mazin karê bide dest pê kirin. Deme ku êdî wê bi aqil û zanistê pêşketiba, bi wê ji holê weke ku rabû. Zanistên ku hizrên xwe hanibûn ser ziman ji, hizrên wan li cihê xwe man û ne hatina ser ziman. Deme ku me got ne hatina ser ziman, em bahse ne hatina wê ye li rojhilat dikin. Çendî ku ew filozofna rojhilat ji bûn, ku li wir hatina hizre wan ye li ser ziman, maf nayê dîtin, ku mirov wê dibîne, dilêşiyak bi mirov çêdibe.
Lê bi wê tevgere li rojava ku dibe re, ew ji têne ser ziman. Lê rojhilat têne ser ziman. Hizrên Îbnî Rûşt ji û Îbnî Sîna ji li wir dihêne ser ziman. Ew dem, weke demeke nû ya û weke ku mirovek ji nû ve ji xewekê ku têde demeke dirêj mabû û rabê ser xwe bû. Her weha dihate berçav. Piştî ku xwenûkirina deme wan bi olê re dest pê kir, di demeke kin de bandûra xwe di qada felsefê de ji da nîşandin. Zanistên nû derketin û hizrên xwe hanîna ser ziman. Ev dem, di destpêka xwe de pêşi hizrên ku demên berê yên antik de hatina ser ziman, dike ku wan pêşî kifş bike. Ji nû ve aristo tê xwandin û tê şirove kirin. Her weha Platon ji ji nû ve tê xwandin û hizrên wî têne şirove kirin. Di wê demê, ku ji wan re Platonvanênnû tê gotin derdikevin û hizrên xwe dihênine ser ziman. Tercûma pir mazin pêş dikeve. Tercûme li latînî dibêt. Bi vê yekê re mirov karê bêje ku tercûmeyeke pir mazin dibêt. Hizir kirin, pir mazin dibêt. Felsefe, ji nû ve careka din tê kifş kiirn. Lê vê naqlê pir mazin tê kifş kirin. Pêşketinên ku di demên serdemên navên de bûna û bi avadanîyan de derketiya pêş, li berçav nerîneke xweş di afirêne. Avadanî û bi avadanîya naqşkirin pir mazin derdikeve holê Nîgarvanên mazin yên weke Da vincî derdikevin. Çîrokvan û wêjevanên weke Montaigne derdikevin. Pê re ji, nivîsarên deme yên weke Cerwantês derdikevin. Cerwantes bi pirtûka xwe bi navê "Don kîşot" re mohre xwe li demên xwe yên piştre dixe. Bi wê pirtûka xwe tê naskirin. Bi vê yekê re, mirov karê ku demeke nû ji her aliyî ve destpê dike. Bajarvaniya ku pêşketî di navendên mazin de ji wê pêşketinê re dibê temen. Bajarvanê, awayê jiyana demê dihêne berçav. Li ser wê û wê hebûne wê ye ku dibe temen pêşketinên deme yên nû ji rû didin. Lê Ronasans, di aslê xwe de di hizir û nivîs û têgihiştine xwe de mirov derdixe pêş. Ev ji, pêşketineke nû ya ku mirov wê bêne ser ziman.
Mirov bi hebûn û jiyana xwe re di pêşketin û pêşxistinê de êdî weke ku dibê navend. Her weha tê berçav. Mirov ku li pêşketinên demê ji dimeyîzenê di felsefê de li rastiyê lê gerîn û hanîna wê ye li ser ziman, li ser awayê jiyana mirov ku wê çawa û bi çi awayî bijî sekinandin û hwd, mijarna ku di lêgerînan de derdikevine pêş in. Mirov, êdî hem dora wî û hem ji ew bixwe ji, bixweşikbûnê re di lêgerînê de ya. Ev ji, weke mijaraka girîngi ye ku di deme ronasansê de derdikeve pêş e. Rexnekirin li ser ne baş û ne baş dîtinê têne ser ziman. Bi vê yekê re wê başbûn ji awayê wê çawa bê tê ser ziman. Di jiyanê de awayê wêje ku jiyan û mirov hest û ramanê wî bi hev re dike mijar ji xwe re derdikeve pêş. Helbestgerî bi jiyanaka ku tê de şano û şanogerî cih digerê derdikeve pêş. ..
Lê destpêka ronasansê ku mirov wê bi gotinekî ji bê bêne ser ziman, mirov dibêne ku weke destpêkaka nû ya di jiyan mirov û di pêşketine hizre netewtiyê de ji ya. Ev ji her weha divêt ku mirov wê bêne ser ziman. Netewtî, pêş dikeve. Temenê wê bi pêşketin û têgihiştine bi naskirinê re ku bi têgihştineke xwedî derketinê re pêş dikeve heya. Her weha pê re ji, xwe ji civakaekê û derekê û nirxekê dîtin û wilo hasibandin ji têde tê ser ziman. Ziman, çand û civaknasiya ku mirov xwe di nav dihêne ser ziman ye wê civaka ku di nav de, ji wê pêşketinê re temenê herî mazin e. Lê ev hemû ji felsefe û têgihiştine wê di pêşketine wê de weyneke mazin dileyizê. Felsefe di wê demê de, bi gelek cureyên hizir êdî derdikeve holê. Lê felsefe, êdî ji wê demê pêde, hin bi hin di xwe de xwe ji ji xwe di buhurêne. Bi ronasansê re nûbûnak di wê de ji heya. Pozitîwîzm pêş dikeve. Pozitiwîzm, bi felsefedîyarde pêş dikeve. Têde ne teolojî û ne ji metafizîk heya. Ev wê, di demên piştî ronasansê de pir mazin êdî pêşketineka mazin jîn bike. Di deme ronasansê de nîşanakê wê felsefê çawa ku xwe didina nîşandin, êdî di qada felsefê de nîqaşna pir mazin dest pê dikin. Pozitîwîzm, vac derdixe pêş. Êdî ku piştre wê weke ekoleke felsefê êqil wê xwe bidîyarî bide holê felsefe vaca heyînî derdikeve holê. Nerîn û dîtin, di vê aliyê felsefê de pir girîng e. Lê bi vê felsefê re vac, êdî bi serê xwe xalaka ku mirov lê meyîzenê û weke xala felsefê ye bingeh ji bêne ser ziman. Rastbûn, nerîn di jiyanê û hebûnde di ahangekê de bûn ji pê re weke xalna girîng yên bingeh têne berçav. Vac, ji bo ku zagon û xalên xwe yê ku pê kifş bike û bêne ser ziman kifû bike, wê demne pir mazin pêre bi nîqaşkirinê re bi buhur in. Lê divêt ku mirov ji bîr neke û bêne ser ziman ku felsefecerbê wê di wê demê de bidest pêşketine xwe êdî bike. Ev ji, wê weke temenê wê pêşketine felsefe vacê ye ku bidest pêşketine xwe kiriya wê bê berçav. Kifşkirin û hizrên vê felsefe cerbê wê ye felsefe vacê ji pêşketine wê kifş bikin.
Lê ji ronasansê pêde, bi felsefê re nîqaşna pir mazin yên felsefê yên pir mazin dibûn, êdî felsefe pêzawar û felsefe mengiwer wê biafirin û wê weke du qutuban wê xwe bi dîyarî bênine holê û wê bi hev re di felsefê de bikevine şerekê mazin de. Wê komên felsefe pêzawer û komên felsefe mengiwer jevcuda bi afir in û li ber hevdû hizrên xwe bênine ser ziman. Ji deme ronasansê ji sadsalên 15. min û wan pêde, ku bi demê re mirov tê sadsalên 16. min û 17. min ta dem ku êdî bi pêşketinên deme ronasansê pêşketin û rengê pêşketine xwe bidiyarî derxistiya holê demebarokê, êdî ew nîqaş û şerkirinên bi ser felsefê re pir mazin dijdihin. Barok, bi avadanîyê, nîgartiyê û karê pêkeltiyê pêşketine xwe dide der. Lê divêt ku mirov ji bîr neke û bêne ser ziman ku mûsîkti ji pir mazin di vê demê de bidest pêşketine xwe dike. ..
Felsefe û têgihiştin, asta ku di wê demê de hatiyê de wê pêşketinê hemûkî dide kifş kirin. Di vir de divêt ku miirov vê ji bêne ser ziman û bêje ku di rastiyê de weke sê xatan êdî felsefe pêşketine xwe bi hebûne xwe re dide berdewam kirin. Felsefe pozitîf, felsefe mengiwer û felsefe pêzawer. Ev her sê xat, xatên felsefê yên ku wê êdî pirmazin pêş bikevin in. Filozofên qutuba felsefê ye mengiwer yên weke Calwîn û Berkeley derdikevin. Ev di felsefê de hizrên xwe dihênine ser ziman û pir mazin ji bandûra wan ji dibêt. Berkeley, dihêne ser ziman ku di dinyê te tenê giyan û hizirê giyanê hene. Ew bi nerînelihundur re têne ser ziman ku mirov "tiştên ku me rewakirin yên ji bîre me bixwe ne". Hate wê derê hizreke ku ti kesek red nakê ew dihêne ser ziman. Lê piştre ku dibêje ku "hebûne wê ye di bîrûbaweriya mirov de, tiştne ku mirov ti carî nikarê xwe bigihêne wan û tiştên ku ji wesifên êqil re tê têkildarî ji, têrkerên tê gotin ku hene, ma mirov çawa karê bêje ku hene?". Bi vê hizre xwe re, ew hebûne têrkerê(Camîdê) red dike. Êdî di vir de nîqaşên pêre ku ew dikeve nav de dest pê dikin. Ew di pirsê di bêje ku "heger ku ew hizrên ku em bidest dixin ku ji xiyale sehan bê, ev bi çi awayê rast in?" Bi vê hizre re dixwezê bêje ku hizir têgihiştine re ji giyanê ya. Bi vê yekê re, ew hebûne têrkerê red dike. Berkeley, her weha bi ser gotinên xwe yê di felsefê de zêde dike û dibêje ku "her yek ji me, ku ji wesifekê û cerbe wê wesifê na û em rastûrast xwediyê bîr û bîrûbaweriya wê na, ev dide nîşandin ku em cerbêne hundurê wesifê na". Hemû hizre xwe û hebûne wê, li ser redkirina têrkerê dide ava kirin û dihêne ser zima. Hin filozofên demê yên weke Locke ji, ew wan di xwêne û ji hizrên wan ji fêrê distêne. Hizre Locke ye ku di bêje " her tiştê ku em wê rewadikin di hundurê bîre me de ya" ji jê re weke temenekê li gor wî dide çê kirin. Li ku cih persin û bersivdana ku ew tişt ji ku derê hatina û ketine bîre me de ji, bersiva ku ew wê di nav hinek rewşê ku mirov nikarê wan fahm bike dihêne ser ziman.
Ev nîqaş li hemberê wan qutuba Pêzawer ji, hizrên xwe dihêne ser ziman. Ew ji, têrkerê derdikeve pêş. Bi vê yekê re, li ser wê têgihiştinek di afirê. Hembûna metafizîkî, ku bi qutuba mengiweriyê re hebûne xwe dide berdewam kirin, piştre wê weke metodekê teherê li ber xwe bibîne. Teher, yê ku bitêgihiştine di demê de dihêne ser ziman Hegel bixwe ya. Ew têgihiştinekê pê re bi mirov dide çê kirin. Çendî ku Hegel weke bavê wê ji were dîtin, di aslê xwe de teher, têgihiştineka pir mazin ku bi pêşketine xwe re digihê deme Naîrî û Gûtiyan û wan. Lê yê ku wê li gor demê bi felsefe dike û dihêne ser ziman ji, Hegel bi xwe ya. Ew dide nîşandin ku her tiştî bi hev ve girêdayî ya. Berî wî, hinek hizir Gordano Bruno hanina ser ziman. Îbnî Haldûn, di wê têgihiştinê de ya. Ew bi wê têgihiştinê zanist û filozofên berî xwe rexne ji dike ku ka çima dîrokê û pêşketinên ku dibin weke çîrokan dihênine ser ziman.
Piştî re hatina deme sadsala 17. min û 18. min, êdî demeke nû bi teybetî di qada hizirkirinê de dide der. Bi felsefe û têgihiştine wê pêşketine mazin ye bi pergal afiriya. Dinye hemû, wek ku bi wê nîqaş di nav qutubên pêzaweriyê û mengiweriyê de bûna du alî. Bi vê yekê, re di rewşe dîtinê de ji du alî afirî na. Aliyê ku mengiwerî ya, di wî aliyê de oldar û mirovên ku dewlemend ji pirraniyên wan bi rêveberan de têde çihgirtina. Lê aliyê Pêzawer ji, hinbi hin pêş dikeve û di nav xalkê de pêş dikeve. Hate dem tê deme sadsala 18. min wan êdî mirov karê bêje ku wê dinye bi bûya duqat. Piştre aliyê pêzawer, ku têde mirovên weke Karl Max ji derdikevin û ew teorîyaka ku wê têgihiştine bi pergal dikin di afirênin. êdî piştre, pêşketinên ku hate wê demê bi girsayan re bûna. êdî di bin têgihiştine serdest û bindestan de berdewam dike. Bûrzîwa û proletêr, yên ku di wê rewşê de diafir in bûn. Yek yê bindest û ye din yên ye serdest dihêne ser ziman. Bûrzîwa yên serdest bûn. Proletêr ji yên bindest bûn. ..
Bi felsefê re, êdî pêşketinên nû derdikevin, Divêt ku mirov hinekî li ser hegel bi sekinê. Hegel ji ber ku yekî ku di di mengiweriyê de pergala wê ye serdest bi têgihiştin diafirêne ya. Ew mengiweriyateqez, pergala wê bi hizir ava dike û diadilêne. Ew bigiyanê re dihêne ser ziman. Hemû tişt li gor wî ji giyanê ya. Ew giyanê li du beşan beş dike. Beşe pêşi giyanatêrker û giyana kirde dihêne ser ziman. Li gor wî bîr ne azad e. Lê ji bo ku azad bibe ji, divêt ku weke ku ew dihêne ser ziman di pêvajoyên tevlihev yên ku ew di pirtûka xwe bi navê fonomenolojiyatîn dihêne ser ziman de divêt ku têre derbas bibe. Li gor wî, hemû zanebûn di sînorê dinyê de di ceribandinê de derbas dibe û di wê deme derbasbûnê de digihê têrkere xwe ye ku ew diafirêne di jiyanê de. Bîr, li gor bi serê xwe ya û ku kete têgihiştine xwe û dinyê de êdî ew têkiliye di nav xwe û yê ser xwe de ji bikeve têgihiştine wê de. Ew wê, weke têkiliya kole û koladarekî dihêne ser ziman. Li gor wî ev ji teher e. Yek ku hem ji bo xwe jîn bû û ji yê dî jîn bû, Bi têkiliya nav kole û koldar re têgihiştine wê dihêne ser ziman. Li gor wî, kole deme ku xwe koletiyê xilaskir û guharandin di dinyê de da kirin, hingî wê azadiya xwe ji bidest bixe. Wê amûrên ku xwe pê bigihêne serbixwebûnê wê bi afirêne. Di dawiya wê pêvajoyê û xilasbûn û gihiştinê de wê bîre ji bigihê aqil. Dinye hingî jê re ne beyen e û têgihiştine wê ye di derbarê dinyê de ji ya rast e. Bi vê yekê re, êdî li gor hegel bîr êdî ji bîriya mirov derbas dibe û dibe yek gelekan. Hingî li gor wî wê "ez" bibe ye "em" û "em" ji wê bibe ye "ez" û êdî pê wê bîre civakatiyê xwe gihandina wê, wê çê bibe. Ev ji li gor wî ku ew dihêne ser ziman ji "tîn"ê pêve ne ti tiştekî dî ya. Bi vê yekê re çanda wê ji bi têgihiştin dihêne ser ziman. Li gor wî, felsefe her qatê wê tev e. Her felsefe ji cergekeke, ew ansîlopediyê ji cerga cergê di hasibêne û ku ew hate afirandin ji, êdî xwe gihandina felsefê dibêt û felsefe ji çêdibêt.
Felsefe, deme ku mirov bahse vê deme wê bike û bahse filozofê ku nêzîkî felsefê bi zanistî bû Kant neke nabê. kant di wê demê de dijî û wî zanebûn pir girîng di dît. Wî felsefe, bi zanebûnê re ye ku wê serweriya xwe bi denezêne dihanî ser ziman. Bandûra aqil pereziya Descartes û şîkberiya Hûme li ser wî pir mazin hebû. Wî bawer dikir ku erke felsefê ye sereke ku zanistê bi hîm û temen bi cih bike û piştre aqilpereziye ol û ahaqê bike. Wî zanist bêalî di dît.
Ew li ser metafizîkî pir sekinî û hanî ser ziman. Wî pir hewlda ku nepeniyê bêne ser ziman. Nêzîkatiya wî ye ku li metafîzîkê dike ne weke ye bi şop ku hate wê demê hatiya ya. Ew di riyên ku mirov karê pê zanebûnê bidest bixe yekê cerbê dibîne û ye din ji her weha denişandinê dibîne. Ji ber ku cihê denişandin û cerbê di metafizîkê de nîn e, êdî ew Bi ber antînomiyê ve diçêt. Bi vê yekeê re weke ku bi hizre xwe ye matefîzîkê de bikeve nakokîyê de lê têt. Bi vê yekê re, mirov karê bêje ku êdî metafîzîk ji, her weha êdî dikeve rewşeke din de. Wî zanebûna wî ye ku li noqta ku metafîzîk jê dihat priorî bû.
Peşketin û têgihiştine wê pêşketin ye bi felsefê re demeke nû di afirêne. Di qada fizîkî de ji havên mazin bi Newton re hatina avêtin. Bi fîzîkê de pêşketinên ku têne hate wê demê, pêşketineka mazin ye ku ancamên wê qadê xwe bi ya dibin. Newton, berî kant jîya bû. Piştî wî re hizrên wî pêşketinekê didina çê kirin. Newton di serî de zagonên fîzîkê dihêne holê. Newton li ser mengranîyê ji hizrên wî hene. Ew giraniyê menê wê bi vê formûlê dihêne ser ziman:
Ji sadsala 18. min hate dem tê sadsala 19. min û pêde, êdî her weha mirov karê bêje ku fesefele pir mazin pêşketinekê dide çê kiirn. Ji van deman de di felsefê de herîkîneke bi navê Heyînîvanîti derdikeve. Ew ji ji sadsala 19. min û wan deman de tê nas kirin. Ev ji bi wêjê re tê ser ziman. Bi wêjê dengdana girsayên mazin dihêne armanca xwe. Pêşketineke di wê de ji dibêt. Lê ev dem bi teybetî ku mirov gotinekê li sr bêne ser ziman, mirov wê bêje ku di vê demê de êdî pêşketine di qada hizir de bi zanistî hebûne xwe dide berdewam kirin. PÊşketinên civakî û zanistî, pêşketinên vê demê û piştre didine kifş kirin. Zanist, êdî qadaka ku di poêşketinê de serweriya xwe li ser civakan re dide nîşandin e. Derketin fezeyê û kifşkirinên di qada şanê de kifşkirinên dîrokî ne. BI zanistî, di vê demê de û ji vê demê pêde, êdî zanist serwer dibe. Aliyê zanistê yê pozitif serwer dibe. Herkên weke Kuantumê derdikevin û di qada zanistê de kifşkirinan dikin. Zanistên ku di van qadan de pêşketinên didina kirin hene. Yên weke Nels Bûhr û hwd, yên ku pêşketinê di van qadên weha de pêşeniyê dikin in. Elbert Einstein teoriya Relativ teoriyê (teoriya dîtinbariyê) bi pêş dixin. Ev vê teoriyê bi du beşên ku tê ser ziman beşek ji te tê gotin "relativê teybet" û "relativê gelemper" bi pêş dixe. Ew deme ku teoriya xwe dihêne ser ziman, weha dihêne ser ziman: "Dem bi tevgerê re qey, cism bi tevgerê re, tevger ji bi cism heya. Wê çaxê, cism, tevger û dem, yek ji ye din pêşanîya wê nîn e. Prensiba gelilao da nîaşndin ku tevgerê ku di demê de nayê guharandin nerînî ya, û bi teqezî û tam rewşe wê ye bêtevgerî hatîn salixkirin nîn in. Li gor hizrê ku Gelilao dihêne holê. ku ji nerînvanekî ku ji derve dibîne li kiştê meyîzêne wê bêje ku kişt diçê lê yê ku têde ya ne di wê farqê de ya. Bi vê hizre xwe, ew hem têgihiştine xwe ye di derbarê demê de dihêne ser ziman. Formula wî ye ku herî sereke ji her weha ev e: E=mc²
Sadsala 20. min, bi pêşketinên ku di qada zanistê de dibin pêşketine xwe dide jînkirin. Bi teybetî ji, bi qasî ku ev aliyên zanistê pir mazin pêş dikevin, bi wan re weke zanista sadsala 20. min û ku nemzetê sadsala 21 ê yê ku pêşketinên di qada zaniste deme wê de ji bide kifşkirin Genetîk bi pêş dikeve. Ji aliyê hizre wê ve hanina wê ye ser ziman ji, diçê sadsala 18. min Gregor Mandel. Destpêka pêşketine zanistê yên ku bi hebûne pozitiwizmê her weha tê dest pê kirin. Lê piştre pişt mazin pêş dikevin. Di sadsala 20an de zanistên weke qiwisk û Biston yên ku di wê qadê pêşketineke mazin didina kirin û pê ji navê wan derdikeve hene. Lê ji aliyê pêşketinê ve genetîkê, pêşketineka ku wê sadsalên pişt xwe re yên werin ji wê bide kifş kirin. Asta pêşketinê ya roje me wê dide nîşandin. Bi serwerbûn dibêt di roje me de. ..
ANCAM
Pêşketinên di qada felsefê de, hate ku têne sadsala 20 û 21 ê, pêşketinên ku di xwe de dike, pê bi zanistê pêş dikeve. Lê felsefe wê di roje me de, çendî ku î ro her weha pêşketineke mazin heya ji, cihê ku wê di nav civakê de pêşketinê bide çê kirin e. Di roje me de, felsefe çawa tê kirin. Bi teyebtî û girîngiye wê em bênine ser ziman, ku ev bêje bi serê xwe hewceyî pê heya ku were fahm kirin. Felsefekirin, di roje me de, li gor hinek xosletên xwe yên teybet dibêt. Têgihiştina roje me, divêt ku were kifş kirin.
Di roje me de, PÊşketinên ku bibin û ku pêşketin bibin ji bê ku têgihiştine felsefîk li berçav bê girtin nabin. Ji ber vê yekê, felsefe çendî ku bûya mijaraka sereke ye têgihiştinê û bi teybetî ji, bi têgihiştine ku derdikeve holê û pêşdikeve re hebûne xwe dide berdewam kirin. Felsefe, di roje me de, xalaka ku wê pêşketin pê di nav civakan de werine ser ziman û pê werine têgihiştin e. Her weha weke karê platformekê ji di roje me de dibîne. Lê ji wê zêdetir, bi teybet ji, karê wê, weke ku di demên berê de bû, kifşkirina xoslete û teybetmendiyên roj me ji, weke xalna ku li ber wê ne. Berpirsiyariya wê ye roje me, bi pêşketine di wê de mazin bûya.
Civakên ku felsefe di nav de newê afirandin, ne civakên ku karin pêşketine bidina çê kirin û xwe mazin bi têgihiştinaka mazin bi rê ve bibin in. Felsefe, di roje me de weke kevneşopiyekê hebûne bi pêşxistiya. Wê hê ji wilo bi pêş bixe. Lê felsefe, her timî ku di asta pêşketin û têgihiştine deme xwe de hate kirin, hingî karê şoraşan ji bide kirin. Ev biqasî ku di demên buhurti de wilo bû, û di roje me de ji wilo ya, wê di paşerojê de ji wilo bêt. Di roj me de, Ji filozofekî tê xwestin ku di derbarê pêşketin û têgihiştine ku heya de pir mazin bi agahî û têgihiştin bê. Bi wê re ji, zanista ku heya, serweriya wê bi hizir û pêşketinên ku têde hem ji aliyê hizirî û hem ji ji aliyê fîzîkî p bîolojikî ve dibin ji, serweriya wî hebe. Her dem, li gor xoslet û têgihiştine xwe, ji zanistên deme xwe fahm kiirn û têgihiştinê di xwezê. Ya ku wê wan bike zanist û an ji pêşkeşvanên wê demê bi zanebûna wan re ev yek tenê ya. Bi nerîneke felsefî li xwe û deme xwe meyîzendin, wê têgihiştineka mazin bi mirov re bide çê kirin.
Her demek aqilekî wê heya. Ew aqilê wê, ew asta wê ye ku heya di xwe de dihêne ser ziman. Î ro, ev yek bi zanistê re tê ser ziman. Car bi car bi hinek gotinan tê ser ziman ku mirov dibêt dilê teknolojiyê û hwd. Ya ku wê mirov di wê qadê de bi serwer bike ji, felsefe ya. Felsefe, di demê de bi pêşketinên ku dibin re biqasî ku mirov serwer dike wilqasî ji wê mirov bi wan re bi wêre bike. Felsefevanê roje me ne kêmî zanistekî ku bi genetikê re bi têgihiştin e. Ne kêmî ramyarvanekî bi bêramyarî ya. Ne kêmî bîologvanekî bi bê têgihiştine wê ya. ..Felsefe, di asta herî bilind de gihandina mirov bi têgihiştine ya asta ku heya ya ku bi zanistê re afiriya û heya. ..
27.09.2010/Abdusamet Yigit
Vegere Destpêkê...... |
 |
