Navdarekî Edebiyata Kurdî ya Sedsala 20’an, Eliyê Evdirehman

Navdarekî Edebiyata Kurdî ya Sedsala 20’an, Eliyê Evdirehman

Kinyazê Îbrahîm

Konferansa ku îro li Alma Ataya Qazaxistanê tê lidarxistin, civîneke navneteweyî ye û cara duyem e ku di vê derecê de ji bo nivîskar û rewşenbîrekî kurd re tê kirin. Cara yekemîn sala 2011’an, dîsa li Alma Atayê ji

bo 100 saliya Wezîrê Nadirî bîranîn û konferanseke wiha hatibû lidarxistin. Helbet ev kar bi alîkarî û piştevaniya Yekitiya Nivîskaran û Yekitiya Kurdên Qazaxistan -Berbangê- tê derbaskirin. Ji ber vê yekê jî zehf şa

û serbilind im. Li ser navê rêxistina me ez hemû mêvan û tevgerên vê konferansê silav dikim.

Dost û hevalên hêja, xwişk û birayên ezîz!

Helbet her bendeyê ji bo miletê me, çand, dîrok, huner û zimanê me ked û xebat daye, bûye serbilindiya gelê me. Di vê parê de rola nivîskar, helbestvan û rojnamevanên me gelekî bilind e. Lê hinek kes hene ku rol û

girîngiya wan zêdetir e, ew çav û ronahiya gelê me ne, her ku diçe hub û hezkirina wan di dil û mejiyê me de zêdetir dibin. Eliyê Evdirehmanê Momîn jî yek ji wan kesan e.

Eliyê Evdirehman ew kes e ku heta dawiya jiyana xwe ji bo miletê xwe, ji bo çanda xwe, ji bo zargotina gelê xwe çerçirî. Ked û emegeke wiha da ku ne tenê li Qefqasyayê û Sovyeta Berê, lê li seransera Kurdistanê û

li derveyî welat, di nav kurdên ku hinek bêhna kurdayetiyê ji wan tê de, bû delalekî ber dila.

Eliyê Evdirehman her çiqas bi nivîsar, helbest, çîrok û romanên xwe bûye yek ji mêrxasên ziman û edebiyata me kurdan, ew her wiha di qada leşkeriyê de jî mêrxas û şoreşgerekî naskirî ye. Di wextê xwe de endamekî

pêşeng ê Partiya Komûnîst û sosyalîzmiyê bûye.

Eliyê Evdirehman 20’ê meha 1’ê (Çileya Paşîn), sala 1920’î li gundekî Wanê ji dayik dibe. Kurê Evdirehmanê Momîn û Emîneya Nebî Begê ye. Di 6 saliya xwe de, malbata wî tevî êl û eşîra giran a Birûkiyan ber bi wî

alî Erezê ve tê sirgunkirin. Malbat pêşî li Nexçîvanê bi cih dibe, paşê derbasî Ermenistanê dibe. Dibistana Seretayî di 15 saliya xwe de li gundê Şewalikaya li ser sînorê Îdirê dixwîne.

Di Şerê Cîhanê Yê Duyemîn de li dijî faşizma Alman şer kiriye. Beriya şer û piştî şer di Wezareta Rewşenbîriyê de, li nehiyeya Basargeçerê wekî dersdar ango mamoste û serkarê perwerdeya nehiyê kar kiriye.

Gava sala 1955’an Rojnameya Riya Teze cara duyemîn dest bi weşanê dike, Eliyê Evdirehman jî yek ji wan navan e ku ked û emega xwe tevli karê rojnameyê dike. Di vê heyamê de li ser edebiyatê geş dibe û beriya

salên 1960’î berhemên xwe yên edebî dinivîse û çap dike.

Ji van berhemên wî “Morof” sala 1957’an di nava Berevoka Nivîskarên Kurdên Sovyetê de tê weşandin. Berhema duduyan “Xatê Xanim” sala 1959’an li Yêrevanê çap dibe. Romana wî ya ewilîn “Gundê

Mêrxasan” sala 1968’an li Yêrevanê ronkahiyê dibîne. Li ser naveroka vê romanê, Erebê Şemo romana xwe ya ewilîn “Dimdimê” nivîsiye.

Kitêb, nivîs û helbestên Eliyê Evdirehman li çend zimanan hatine wergerandin.

Em dikarin bibêjin ku ew ji helbestê derbasî nivîsandina çîrok û romanan bûye. Çimkî wî her dem digot: “Ji bo derd û kulên miletê xwe bibêjim helbest têra min nake, loma derbasî çîrok û romana bûme.”

Romana wî ya duyemîn jî sala 1989’an dîsa li Yêrevanê li kitêbxana kurdî zêde dibe. “Dê”, “Hesreta Min” û “Gulistanê” sê kitêbên wî yên helbestan in ku mirov di wan de hesreta welatê bav û kalan, kurdayetiya

pak, bedewiya tebîetê, bengîtî û evîndariyê dibîne.

Eliyê Evdirehman di heman roja hatiye dinyayê de ango 20’ê meha 1’ê, sala 1994’an li Bakûya Azerbaycanê rehma Xwedê dike. Gora wî li Bakûyê ye.

Hosteyekî sêwirandinê

Têmayên sêwirandinên Eliyê Evdirehman cuda cuda ne. Di berhemên wî de têmayên welat û welatperwerî, hezkirina rê-dirb, deşt û newal, çiya û baniyên Kurdistanê bi awayekî zelal û berbiçav xuya dibe. Gava

kurdek li binê dinyayê jî beşek ji helbest û nivîsarên wî dixwîne, xwe di nîveka welatê bav û kalan de dibîne, çawa ku li ber Çemê Erezê be, çawa ku li Zozanên Serhedê be, çawa ku li keviya Behra Wanê, Bircên

Diyarbekirê, Mezelê Mem û Zînê û li ber Qesra Îsheq Paşa, li ber ziyareta Ehmedê Xanî be, dikeve nava ruhekî milethezî û welatperweriyê.

Ew di serpêhatî, çîrok, helbest û romanên xwe de hosteyekî sêwirandinê ye. Her beşeke ji nivîsarên wî, mîna şerîdeke fîlmê sînemayê ye. Teswîr û sêwirandinên wî mirovan şaş û metel dihêle. Ew ne ku tenê nivîskar û

hosteyê xeberên bedewetiyê ye, her wiha ew wênekêşekî jêhatî ye ku ji her firçelêdana wî, nexş û nîgar derdikevin. Her xwendevanekî wî, her wênekêşek gava nasiya xwe dide afirandinên wî, dikare ser hîma wan

tabloyên hêja çêke. Ew di nivîsara xwe de bedewiya keça kurd, gundê kurda, tebîeta Kurdistanê, klasîkên wêjeya kurdan, serok û rêberên gelê kurd ku serê xwe ji bo azadiya kurd û Kurdistanê dane, dostî, biratî û

yekîtiya gelan bi hosteyî tîne ziman û pênûseke adan diafirîne.

Di xwendina van berheman de mirov pê dihese ku ew kurekî deşt û zozana ye. Çima wisa dibêjim? Ji ber ku gotin û xeberdanên wî saxlem, dewlemend û kurdiya xas in. Mirov baş dibîne ku haya wî baş ji zargotina

kurdî heye. Mirov baş dizane ku her dem wekî ber û pêşiyên xwe, li civata sazbend û dengbêjan qesidiye û guhdariya wan kiriye.

Rehmetiyê Eliyê Evdirehman her dem di nav nivîskar û rewşenbîrên welatê xwe de kesekî hezkirî bûye. Her dem fikir û ramanên xwe bi hev re guherandine û li ser xebatên hev kar kirine. Eliyê Evdirehman jî li ser

berhemên nivîskarên kurd kar kiriye, nivîskarên kurdan jî li ser berhemên wî kar kirine. Di nav van têkilî û nêzîktêdayînan de, têkiliya wî bi Wezîrê Nadirî, Nado Mexmûdov, Şamil Esgerov, Nadir Nadirov, Mihemedê

Siloyê Bava, Wekîl Mistefayev, Erebê Şemo, Xelîlê Çaçan, Heciyê Cindî, Emînê Evdal, Casimê Celîl, Eskerê Boyik, Wezîrê Eşo, Emerîkê Serdar, Şekroyê Xudo û yên mayîn re heye ku mirov dikare bi rojan behsa

van têkiliyan bike.

Helbet têkiliya wî û ciwanên wekî min gelekî baş bû. Ez her dem xwe wekî şagirtekî wî dibînim. Ez di nava jiyana xwe de, pêşketina xwe de, kar û xebatên xwe de wî wekî mamosteyekî xwe dibînim.

Di afirandinên wî de şerên welatperweriyê

Di afirandinên Eliyê Evdirehman de bi aweyekî eyan û berbiçav mirov rastî şer û mêrxasiyên kurdan tê. Wî bi gotin û qelema xwe li dijî dagirkeriya li ser welatê xwe, serî hildaye, car hatiye bûye mertalek li dijî zilm û

zoriya li ser milet û welatê xwe.

Eliyê Evdirehman di hemû berhemên xwe de dide kifşê ku ew erf û edetên me û zargotina me baş bi kar tîne. Her çi kesê beşek ji xebatên wî bixwîne, wê bibîne ku ew di warê zargotinê de çiqas dewlemend e.

Eliyê Evdirehman hem ji zargotinê îstîfade dikir, hem jî bixwe zargotin çêdikir, ser de zêde dikir û belav dikir.

Eliyê Evdirehman di nav çend rewşenbîr û nivîskarên kurdan de ye ku nav û dengê wî sînorên Qefqasan derbas kiriye û li seranserê dinyayê di nav kurdan de belav bûye. Piraniya berhemên wî yên li ber destên me, di

nav otorîteyên ziman û edebiyata kurdî de bi pesindariyeke ku heq kiriye têne binavkirin.

Eliyê Evdirehman li pey xwe gelek şagirt hiştin û di nav gelê xwe de bû find û çirayeke zindî ku îro jî şewq û şemala xwe winda nekiriye.

Kinyazê Îbrahîm

Akademîsyen û Profesor

Serokê Yekitiya Kurdên Qazaxistanê – Berbangê