NIVÎSÊN OSMAN SEBRÎ DI KOVARA RONAHÎ Û ROJA NÛ DE

Kurte:  Di vê gotarê de em ê geşt û gerekê li nav rûpelên kovara Ronahî bikin ewa ku bi pêşengiya Celadet Elî Bedirxan ve di navbera salên 1942-1945 de li Şamê wekî pêveka kovara Hawarê hatiye weşandin. Di geşt û gerê de em dixwazin nivîsên ku li ser navê Osman Sebrî hatine çapkirin, diyar û destnîşan bikin û ji aliyê peyv û qalibên kêmnas û herêmî ve binirxînin û wan peyv û qaliban pêşkêşî we bikin.  Di gel hinek taybetiyên zimanî û rastnivîsî ya kovarên wê serdemê, hinek peyv, qalib û şayesên herêma Semsûrê jî di nav wan nivîsan de cihê xwe girtiye. Her wiha em ê bi awayekî kurtebirî, qala sê nivîsên wî ya ku di nav kovara Roj Nû (1943-1946) de jî bikin. Her wekî tê zanîn ev kovar jî ji hêla Kamîran Elî Bedirxanî ve li bajarê Bêrûdê hatiye çapkirin.  

Peyvên sereke: Osman Sebrî, Hawar, Ronahî, Roja Nû, Celadet Elî Bedirxan, kurdî, kovar…

Kurtbêjeya têgihên rêzimanî

gh gerguhêz

h hoker

l lêker

m

n nêr

nd navdêr

ngh negerguhêz

nt nêtar

rd rengdêr

NIVÎSÊN OSMAN SEBRÎ DI KOVARA RONAHÎ DE

Dema ku mirov bala xwe dide kovara Ronahî mirov bi awayekî zelal dibîne ku piştî hejmara 12’an di her hejmara kovarê de çend nivîsên Osman Sebrî hene. Hinek ji wan rêzenivîs in, hinek jî nivîsên serbixwe ne. Kovara bi giştî 28 hejmar derketine, ji hejmara 12’an heta hejmara 28’an bi giştî 41 nivîs li ser navê Osman Sebrî hatine weşandin.  Ji bilî wan du nivîs jî bi nasnavê “Lawût” hatine weşandin ku li gorî lêkolînên me, ew jî Osman Sebrî bi xwe ye.   Delîla vê yekê jî ev helbesta ku di kovara Hawarê de hatiye çapkirin:

Zozanên Bêlî

Ji Welato re

Gelek bilind û pir av                      Gava sibê dide tav

Di panzdehê gulanê                      Heya Çemê di Kanê

Gişt rêl û dehl û zevî                      Lê digerin pezkovî

Di bin hêlê de Salik                       Gundekî pir kiçik

Kesera dil Diharan                       Ew ava wek robaran

Keçelek gişk dar û sî                     Ka gopalên çivilbî

Hele warên Çirikê             Keskayî tê qirikê

Ji Qezêz û Tixînkêr                        Li wî erdê axbizêr

Heyhey dikir şivanan                     Weheweha gavanan

Çûçik, şalûr û bilbil                       Ew loriyên piştbicil

Gava ku zom radibûn                    Mirî li wir radibûn

Tev şihar û zinar in                       Çima wer xweş diyar in         

Carê çûbûm serê zût                     Golberan û Qeretût                

Tev de kesk û hişîn in                    Şag û newal, kanî ne              

Hember malan zimag e                 Mexelê wî devşag e                

Çi warekî bihuştî                           Canê mirov divejîn                 

Dûdirêj û Sêvdînan                       Gorî we bin xezîran                

Tevî nivîşk û tovmast                     Kêfa dilê min dixwest

Heya Gola Zêriyan                       Dihat dengê bêriyan               

Borîna canegên stûr                      Bi xiroşme û bilûr

Dikin şayî û sazan             Li ser dikin perwazan

Dinê dibû şehînet                          Ew cihê tebîet

Lawût (Hawar, hejmar- 22: berhevok r. 672)

Ev helbest li ser erdnîgariya herêma çiyayê Bêlî ye. Ev herêm niha bi navê “Çiyayê Nemrûd” tê nasîn, lê navê wê yê resen Balî ye. Ew nav jî hatiye tewandin û bûye “Zozanên Bêlî”. Ev herêm li ser navê hoza Balî hatiye binavkirin. Osman Sebrî ew helbest ji kurê xwe Welato re nivîsandiye. Kurê wî Welato, di dema qaçaxiya wî de jî pê re ye. Ew kurê wî piştî heyamekê di salên 1970’yî de vegeriya gundê xwe Narînceyê û li wê derê li ser meseleya erd û zeviyan bi destên xizmên xwe hate kuştin.

Jixwe di pêşeka Berhevoka kovarê ya ji hêla Çapxana Jîna Nû ve hatiye weşandin de jî der barê vê yekê wiha hatiye gotin: “Pişt re di jiyandina “Ronahiyê” de barek pir mezin li ser pista welatparêz û şoreşgerê mezin, nivîskarê hêja, dilsozê welat Osman Sebrî bûye. Osman Sebrî, bi gotarên xwe, lêkolînên xwe, helbest û wergerên xwe ve ciyek gelek fireh di rûpelên kovarê de girtiye. (Ronahî, Berhevok: 5)” Di vê hejmara kovarê de sê nivîsên Osman Sebrî hene, yek ji wan cefen e:

GURÊ PÎR

Dibên li nav Xidirsor               Di binhêla Kawê jor

Gurek bû bû pir û jar              Pê ne dibûn raw û kar

Dît gurekî pişthişîn                  Şeng û oflaz û narîn

Piştî hal û xatiran                    Şor kirin her du guran

Yê pir digot: birazî!                 Tu mêrekî xêrxwaz î

Rawekê bo me daxî                 Sifra xwe li vir raxî

Ser û peyan bi xêr kî                Zikê mamê xwe têr kî.

Tezîk da xwe gurê şîn Gotê: mamê dûrebîn!

Tu kalekî dilçak î                     Malbata min nas nakî

Ger zanî bî warê me                Keleşiya karê me

Em rêbir û mêrkuj in               Xwîna neyar dimijin

Fermû were li pê min De zanî bî carek din

Şelpên gurê pişthişîn               Bi çavên xwe tu bibîn.

Rabûn her du bi rê bûn           Reya bajêr girtin çûn

Yê pîr bawer ne dibû               Lê ji şerman li pê çû

Bazirganek li pêş dîn               Zer bû gurê Pişthişîn

Rast ajot nav dewaran            Peya hatine bi daran

Yê pişthişîn direvîn                  Giş li yê pîr dicivîn

Gihêştinê di pa ra                    Lêxistin j’xwe û xwe ra

B’zora lingan reviya                Xwe avêt nav deviya

Dema birîn dibûn sar Dest û ling jê bûne dar

Welê ma bû nîvmirî                 Dil jê xav bû bihirî

Raste wî hat gurê zer               Hilmiştî û dilawer

Li gurê pîr silav kir .                Lê pirsî hal û xatir

Yê pîr çîrok jê ra got               Dil û kezeb ji xwe sot

Derdê gurê pişthişîn                Hemî jê ra da zanîn..

WIî got: mamê bextereş           Ma te nîn in eqil û heş

Çawan gurê pişthişîn              Yên wekî te dixapîn?!

Ger te divê bibî têr                  Li tevdîra min binêr

Ev e kalek diçe êş                    Kurî maye, ker li pêş

Tu kuriyê birevîn                     Hêmin kalê te bibîn

Dema ew bê ji bo wê               De ji lier kim ûrê de

Gava bibîn vê derê                  Wê vegera ser kerê

Heya ew xwe bigîn ser            Dê biçin kurî û ker

Kalo dê bi destê tal                  Zû veger here mal

Hînga emê herin ser                Zikên xwe tev bidin ber

Gurê pîr got: aferîn,.               Min eciband ev zanîn

Tevdîrê cih bibîne                    Kalê bê ker bimîne

Hûn gurên zer çi şeng in         Her dem bi nav û deng in

Rast jî bi wê tevdîrê                 Her du gur çûn nêçîrê

Ker û kurî dikuştin                   Bar li erdê dihiştin

Kalo dikir barebar                  Her du guran goşt dixwar

Gurê pîr zik kir texer               Bi tevdîra gurê zer.

OSMAN SEBRÎ (Ronahî-12, Berhevok: 215)

Her du nivîsên din ên bi vê hejmarê de pexşan in; yek ji wan bi sernavê “Li Welatê Çînê” wergera nivîsa seyahê fransizl diktor Albêr Jêrviye ye ku der barê biryarên seyr ên generalekî çînî de ye. Ya di jî  bi sernavê  “Mist-Awik” de qala bûyereke li herêma Siwêregê dike.  Di hejmara 13’an de bi tenê fableke wî heye.  Navê wê jî “Kerê dengbêj” e.

KERÊ DENGBÊJ

Dibêjin li nav Şêrwan Hebû yekî bazirgan

Wi hebûn hêştir û ker Tev bi hawid û semer

Ji wan dido bûbûn jar             Nema bi wan dibû kar

Her du berdan dora gund       Da biçêrin bibin rind

Hêştir rabû gote kêr:               Tu guh bide min camêr

Were ji dest mirovan               Em birevin nav govan

Nema baran dikêşin                Ji bona wan diêşin

Çûn cihekî nependî                  Ne bazirgan û gundî               

Serekî tev çêriyan                    Di newal û bêrîyan

Dema ko bûn xurt û têr           Bû çirîna qula kêr

Digot: birakê hêştir                 Ji mêj va min deng ne kir

Dilê min zor şa dibe                Zirîn li min radibe.

Hêştir got: ho kerê nêr            Bi zor zikê me bû têr

Tu hevalkî neçakî                    Dê xelkê li me rakî

Wê cihê me fêr bibin                Hêştir tevî kêr bibin

Dîsa têxin bin baran                D’para lêxin bi daran..

Kerê got: nizanim                    Nema bi xwe dikanim

Heke niha nezirim                   Dê biteqim biçirim ..

Bû zirîna kerê reş                    Hêştir got: sihet nexweş

Ker zirî, bihîst şivên                 Zû xeber da bazirgên

Hatin her du birin çûn             Jê herimîn war û şûn

Bi rê va ker westiya                 Xûydan giha hestiya

Bazirganê hîlebaz                    Bîr ne dibir west û naz

Got: ev hevalên hev in             Sûc û gunê wan tev in

Divê çiçkî biêşin                      Ew hev û din bikêşin.

Rabû ker li hêştir kir                Ji çiyê daxist û bir

Vê carê hêştir westiya             Can ji cendek kişiya

Got: ho kerê guhdirêj Roja ko tu bûy dengbêj

Min ev dongî dizanî                 Lê te bi xwe nikanî

Niha ji dor hate min                Dê bidî canê şêrîn

Dikim bavêm tepikan             Çîçkî bidim lotikan

Kêr wê gavê bîr dibir Ko b’zirînê neçê kir

Digot: hewar û eman              Di min nekî van tiştan

Tu hevalekî zor î                      Di sûcê min biborî..

Bû zarîna kerê reş                   Lê mixabin diçûn tewş

Hêştir dida lotikan                   Hol bû di ser kortikan

Bar qulibi hate jêr                   Şikest dest û linge kêr

Hêştir çû ker li wir ma            Bû xwarina gur û sa

Kesê bê dem bizire                  An ji bilind bifire

Bi wê teqez nabe mêr             Wê bigê dongiya kêr.

OSMAN SEBRÎ (Ronahî-13, Berhevok: 240)           

Di hejmara 14’an de dîsa sê nivîsên wî cih digirin.  Nivîsa pêşîn helbesteke evînî ye.

XWEŞXWANA ÇIYAYlKÎ

« Ji Nûredîn Ûsiv ra »

Gundê me kiçik bi dar û ber

Bihna min teng e qet nayê der

Delalê, her tu daxwaza min;

Gazinan dikî ji naza min !

Ez im dilketî ji dil û can,

Derdên min pir in nayên kêşan..

Çavên te belek, dêmên te sor,

Dil ji min sotin keziyên mor.

Diçim ser çiyê şikêr û best

Sîng û beran dil ji min digest

Bejna te bilind wek spîndar,

Ji heş û mêjû kirim zîvar.

Lêvên le tenik wek belkên gul,

Livîn û ji min girêdan mil.

Çavên te belek dêmên te sor,

Dibim xulamê keziyên mor.

Firîm di çiyê min da hêlan

Bi hezkirina te ji xwe sot can

Melezîn ji min, ha va me tên;

Bûme kiriyar bo bisk û dêm.

Vegire himbezê zerî çavreş,

Mêvanê te me şeva te xweş..

Çavên te belek dêmên te sor,

Ez im pandiyê keziyên mor.

OSMAN SEBRÎ (Ronahî-14, Berhevok: r.244)

Piştî wê helbestê îcar nivîsek bi navê “Terşê Şevê” tê di vê nivîsê de qala serboriyeke xwe dike û bi vê yekê jî dixwaze mirovan der barê baweriyên pûç ên mîna “Terşê Şevê” de hişyar bike.  Nivîsa sêyem a Osman Sebrî di vê hejmarê de dîsa serpêhatiyek e, lê belê ev serpêhatî ne ya wî bi xwe ye, ya Evdirehmanê garisî ye.  Ev çîroka bi navê “Şêrek bi darekî” li herêma Cizîrê derbas dibe û tê de qala kuştina şêrekî bi destê zilamekî tê kirin.  Di vê nivîsê de peyvên mîna “êrdim” û “ramedîn” jî peyvên herêma Semsûrê ne.  

Di hejmara 15’an de bi tenê nivîseke Osman Sebrî heye, ew jî dîsa serboriyeke wî bi xwe ye. Navê wê çîrokê jî “Seyê ko gur tanî fêza pêz” e. Di hejmara 16’an de Osman Sebrî di vê nivîsa xwe ya bi navê “Beraz û Berazî” de qala serpêhatiyekê dike, di vê çîrokê kuştina berazekî bi destê yekî ji eşîra berazî hatiye qalkirin. Her wiha di hejmareke rêzenivîseke wî ya der barê Napolyon de dest pê dike.  Di nivîsa yekem de qala pênasekirinên cur bi cur ên Napolyon dike û piştre jî dibêje: “Li nik min, bê neyarên Napolyon herçiya di heqê wî da hatiye gotin rast e, Çiqas ko piraniya wan gotinan e dûrî hev bin jî rastbûna wan nîzîktirî eqil e- Ji xwe di mirovên mezin da rûçikên neyar (sifetên did ) pir caran digehên hev ko ev yeka han ji nîşanên mezinatiyê ye.” (Ronahî -16, Berhevok: 293)

Hejmara 17’an a kovarê de sê nivîsaran Osman Sebrî hene. Navê nivîsa pêşîn “Mijo û Xanê” ye . Di vê nivîsê de qala serpêhatiyeke serekêşîrên kurdan tê kirin, bi riya vê nivîsê Osman Sebrî balê dikêşe ser qedirgirtina kurdan a mêrxasiyê. Her wiha peyva hingaftin bi wateya lêkan, berberî bi wateya rikeberî, geran bi wateya îdare hatiye bikaranîn.  Nivîsa duyemîn a di vê hejmarê de der barê neçîra ajalan de ye.

Di vê benda dirêj de ew bi kitekit qala neçîrkirina ajalên cur bi cur çi avî çi jî bejî, çi rawir çi jî balinde dike.  Nivîsa sêyemîn a di vê hejmarê de bi sernavê “Şêxê Barzan çawan firandin?!..” hatiye weşandin. Ev nivîs jî qala serboriya şêxekî dike ku bi destê mirîdên xwe yên nezan hatiye kuştin.  Rêzenivîsa der barê Napolyon Bonapartî de di vê hejmarê de jî didome.

Di hejmara 18’an a kovarê de sê berhemên Osman Sebrî hatine weşandin. Yek ji wan nivîseke bi navê “Hevalê Çak” e. Di vê helbestê de ew qala xortekî welatparêz ê bi navê Ehmedê Baravî dike; wî xortê ku bi dilsoziya xwe baweriyeke xurt daye nivîskarî û bi mirina xwe ya berwext jî dilê nivîskarî êşandiye. Bi vê êş û janê wî li ser kêla gora Ehmedê Baravî ev tişt daye nivîsandin:

Me armanc azahî û bû her

Di wê rê de danî can û ser

Berî bigihêne daxwazê

Felekê gote min: razê

Bê dem ez çûme goristan

Bijîn her kurd û Kurdistan!

(Ronahî-18, Berhevok: 343)

Her du rêzenivîsên wî (Napolyan û Nêçîr) ên ku di hejmarên berê de dest pê kiribûn di vê hejmarê de didomin. Di hejmara 19’an de rêzenivîsa der barê Napolyon de didome, lê rêzenivîsa der barê “Nêçîr”ê de nehatiye weşandin, li şûna wê rêzenivîseke der barê ola êzdiyan de dest pê dike. Di vê nivîsê de Osman Sebrî der barê ola êzdiyan de agahiyên berfireh pêşkêş dike, ewên ku wî ji şêx û mîrên êzdiyan berhev kirine. Di vê hejmarê de ji bilî rêzenivîsan helbesteke welatparêzî a Osman Sebrî jî hatiye weşandin. Di vê helbesta bi navê “Berdiliya Mihokê” de ew qala serpêhotiya xeyalî ya zarokekî dike ku dê û bavê wî bi destên neyaran hatine kuştin. Di vê helbestê de peyvên mîna “hilmiştî (pêkhatî)”, hêviştin (parasttin), “sûtin (tûjkirin)” peyvên kêmnas in.

Di hejmara 20’an a Ronahiyê de  ji bilî rêzenivîsa Napolyon du nivîsên din cihên Osman Sebrî hatine weşandin. Rêzenivîsa bi navê “Ola Êzdiyan” ku di hejmara berê de dest pê kiribû li binî jî “dûmahîk heye” hatibû nivîsandin, di vê hejmarê de nîn e. Di vê hejmarê de ev helbesta ji bo zarokan bi navê “Zozan” hatiye weşandin:

JI Şl’RÊN ZAROKAN :

ZOZAN

Zozanên me bilind in

Tev bi zevî û gund in

Di wan hene avên sar

Jê kêm nabin ber û dar

Raxerê wan gulçîçek

Teyr û tû tê lek bi lek

Havînan em diçin wan

Tevî koç û pez û gan

Derbas dikin rojên germ

Li ser wê nefela nerm

Dilîzin her direvin

Heyanî koç dakevin

Dema çiya dibin sar

Paîz dibe em tên xar.

OSMAN SEBRÎ (Ronahî -20, Berhevok: 387)

Piştî wê jî nivîsa bi navê “Çend gazin” tê.  Di vê nivîsê Osman Sebrî gazina ji wan kesan dike ewên ku xwende ne, lê nivîsên xwe bi zimanên biyanî dinivîsin, bi ser de jî bi nivîsên kovarên kurdî qîma xwe naynin.   Rêzenivîsa der barê jînenîgariya Napolyon de di vê hejmarê de jî berdewam dike.  Ji bilî wê, Osman Sebrî di vê hejmarê de nivîsek bi navê “Terlan” nivîsandiye. Di vê nivîsê de çîrokeke ku mirov jê dersê bigire, hatiye nivîsandin. Di çîrokê de serpêhatiya padîşahekî ku kul li canê peyda bûye û dermarnê birîna wî, serekê teyran “Terlan” heye. Ew şahê teyran ji ber sinc û helwesta xwe xerab teyran baş ji xwe dûr dixe, ji ber vê yekê di sala yekem de wezîrê wî baz e, ew nahêle ku Terlan bê kuştin, xwe feda dike, sala duyem wezîrê wî sipir, ew jî nahêle ku Terlan bê kuştin xwe feda dike, lê sala sêyem wezîrê wî qijik, ew li şûna ku xwe feda bike, Terlan dide pêş û dibe sedema kuştina wî.  Di vê hejmarê de nivîsa dawîn a Osman Sebrî rêzenivîsa wî ya der barê ola êzdiyan de ye.

Di hejmara 21’ê ya kovarê de her du rêzenivîsên Osman Sebrî; Napolyon û Ola Êzdiyan berdewam dikin, ji bilî van nivîseke bi navê “Şîna jinekê” jî li ser navê wî derketiye. Di vê nivîsê de Osman Sebrî qala rewşa kurdan û lêqewimiyên serhildana Agirî dike.  Hejmara 22’yan de bi tenê rêzenivîsa der barê Napolyon de wekî nivîsa Osman Sebrî bi ber çavan dikeve. Di hejmara 23’yan de di gel rêzenivîsa der barê Napolyon Bonapart de, Osman Sebrî dest bi rêzenivîseke der barê Selahedîn Eyûbî de dike. A rast ev ne nivîseke wî bi xwe ye, ew kurteya wergera pirtûkeke bi navê “Jîna Selahedînê Eyûbî” ya Dr. Ehmed Bêlî ye.  Her çi qas pirtûk bi naveroka xwe ne bi dilê Osman Sebrî be jî ji ber ku tu çavkaniyên jê baştir der barê  Selahedîn de bi dest naxe, vê pirtûkê bi kurtebirî werdigerîne ser zarê kurmancî.

Di hejmara 24’an a Ronahiyê de sê nivîsên Osman Sebrî hene. Du heb ji van rêzenivîsên bi navê “Napolyon” û “Selahedîn” in, nivîseke jî bi sernavê “Ziman” di vê hejmara kovarê de hatiye belavkirin.  Di vê nivîsê de Osman Sebrî qala merheleyên ku zimanekî û rê û rêzikên hînbûna zimanê nivîskî dike. Li gorî wî kesek ji bo hînî zimanê nivîskî bibe divê di van qonaxan re derbas bibe: “Sala pêşîn bi xwandin û nivîsandina nivîsarên kurdî derbas bike, sala duduyan bi nivîsandina çîrok û meselokan, sisiyan bi guhartina bend û kitêbên biyaniyan.”(Berhevok, hejmar 27: r. 487)

Her wiha li gorî baweriya wî zimanek bi heta nekeve warê nivîsandinê nabe zimanekî bi tabîr û îstilah. Di encama nivîsê de jî wî bal kişandiye ser girîngiya wergerandina berhemên ji zimanên biyanî. Di hejmara 25’an de bi tenê her du rêzenivîsên wî “Napolyon” û “Selahedîn” hatine weşandin.  Her wiha di hejmara 26’an de jî bi tenê ev her du rêzenivîsê Osman Sebrî berdewam dikin.  Di hejmara 27’an a Ronahiyê de li ser navê Osman Sebrî bi tenê rêzenivîsa der barê Napolyon de bi ber çavan dikeve.  

Di hejmara 28’an anku di hejmara dawîna a Ronahiyê de jî bi tenê her du rêzenivîsên bi navê “Napolyon” û Selahedîn li ser navê Osman Sebrî hatine çapkirin. Ji bilî van nivîsên ku li ser navê wî  bi xwe hatine weşandin, nivîsek jî di hejmara 14’an a kovarê bi nasnavê “Lawût” hatiye weşandin. Li gorî ziman û naveroka nivîsên ku bi vî navî hatine nivîsandin, ev kes jî Osman Sebrî bi xwe ye.  Di kovara Hawarê de jî çend nivîs bi vî nasnavî hatine weşandin û şêwaz û zimanê xwe nîşan didin ku ew kes ji bilî Osman Sebrî ne kesekî din e.

Di nivîsên Osman Sebrî de peyv û formên kêmnas û herêmî

Di cefena bi navê “Gurê Pîr (Ronahî-12, Berhevok: 215)” de peyvên mîna”raw”, “şelp” û “tal” peyvên kêmnas in.  Her wiha ji wan peyvên “şor kirin” û “tal” peyvên herêma Semsûrê ne.

şor kirin: l/gh axivîn, peyivtin

Mînak: Piştî hal û xatiran şor kirin her du guran

raw: nd/m neçîr

Mînak: Gurek bûbû pîr û jar / Pê nedibû raw û kar

            Rawekê bo me daxî/ Sitra xwe li vir raxî

şelp: nd/m derbe

Mînak:  Şelpên gurê pişthişîn/ Bi çavên xwe tu bibîn

tal: rd vala

Mînak: Kalo dê bi destê tal / Zû veger here mal

Di nivîsa bi navê  “Li Welatê Çînê (Ronahî-12, Berhevok: 219)” peyv û formên kêmnas û herêmî ev in:

qor: nd/m rêz  ~kirin l/gh rêz kirin

Mînak: Generêl rahişte milê şîraniîfiroş û di ber qorên lêşker ra çû û hat.

            Hemî leşker qor kirin û gote mêrik dizê xwe nas bike.

Formeke herêmî ku di vê nivîsê de hatiye bikaranîn forma “di nişka va” ye. Ji ber ku devoka Semsûrê de daçeka “ji” nîn e, hin nivîsên Osman Sebrî de jî li şûna vê daçekê, daçeka “di” hatiye bikaranîn. Li şûna “ji nişka ve” bigota, ev form hatiye bikaraîn.

Mînak: Di nişka va deng bi şîranîfiroş ket û got:ev e, ev e.

Ji bilî vê biwêja “li xwe nan” jî biwêjeke herêma Semsûrê ye, tê wateya “li xwe danîn/ mikur hatin”ê.

Mînak: Vê carê serberz li xwe na.

Di vê nivîsê de formeke balkêş jî forma lêkera “kujandin” e. Ji rayeka dema niha ya lêkera gerguhêz “kuştin”ê lêkereke dançêker “kujandin” anku “dan kuştin” hatiye bidestxistin.

Di nivîsa “Mist – Awik (Ronahî-12, Berhevok: 221)” de hinek peyvên herêmî balê dikêşin.

ramedîn: l/ng razan, raketin

Mînak: (…) mîna ko keriyek pezê reş li dora xênî mexel be, cendekên êrişvaniyên neyaran welê deverû ramediya bûn.

lec: nd/m şer, pevçûn

Mînak: Çi gava bigehîştana ser lecê, de Mist-Awik xilaskirana.

Di cefena bi navê “Kerê dengbêj (Ronahî-13, Berhevok: 240)” de lêkeran “kanîn” hatiye bikaranîn, ev jî formeke herêmî ye, di zimanê nivîskî de forma “karîn” tê bikaranîn. Peyveke kêmnas a di vê cefenê de jî “dongî” ye.

kanîn: l/gh karîn, şiyan

Mînak: Nema bi xwe dikanim.          

dongî: nd/m encam, dawî

Mînak:Min ev dongî dizanî, lê te bi xwe nikanî.

Di hejmara 14’an a kovarê de li ser navê Osman Sebrî nivîsê bi navê “Terşê Şevê” û “Şêrek bi darekî” hatine weşandin. Di vî nivîsa yekemîn de peyvên mîna “veqelaştin”, “qefsing”, “vegewixandin”, “sênc”, “biring” peyvên kêmnas in.   Her wiha peyvên “boç”, “çito” peyvên herêmkî ne. Ji ber ku ev peyv di Ferhenga Mezin a Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê de hene, em bi tenê li vir hevokên ku tê de derbas dibe wekî mînak pêşkêş bikin.

* Derew jî ne vir da wê da , derewên bi qoç û boç.

*Osoyê xerbende li ser pişta hêstira pêşîn hişk û birin bûbû.

*Te li ku û çito dî?

* Her wekî ez çavên xwe veqelêşim, mi çak dinêrî.

*Bê ko kêsê ji xwe derbaz kim, min berê tifingê da qefsingê.

* Ewçend zarokan lê daye û sehan vegewixandiye ko hal tê nehiştine.

(Ronahî-14, Berhevok: 246-247)

Di nivîsa duyemîn de anku “Şêrek bi darekî (Ronahî-14, Berhevok: 248-249)” de peyvên “serpilkî”, “perû kirin” û “dayîn” peyvên kêmnas in.

serpilkî: h bi awayekî di ser re, ne bi kûrahî û kitekit

Mînak: Di vê çirokê da ji mêraniyè pirtir nefsiyeta kurdan bi ser û berê xwe va xweya dike ko ez ê vî alî, di dawiya bendê da serpilkî binivîsim.

perû: nd/m xelat, diyarî ~kirin l/gh  bi xelat kirin

Mînak: Mîr jî ji bo perûkirinê mêrik dixwaze nik xwe.

dayîn: nd/m bac

Mînak: Koçerê min, ji iro bi şûn da nema berevker dayinê ji te distîne.

Her wekî me li jorê jî dabû xuyakirin di hejmara 15’an de bi tenê nivîseke bi navê “Seyê ko gur danî fêza pêz”  li ser navê Osman Sebrî hatiye weşandin. Di vê nivîsê de peyvên mîna “sepandî”, “kiz kirin”, “mafir” peyvên kêmnas in. Her çi qas ev peyv di ferhengê de hebin jî em ê li vir rave û pêşkêş bikin.

sepandî: nd/n seyên ku notirvaniya pêz dikin.

Mînak: Keriyê min ê ko sê şivan, serşivanek û car sepandiyên wî bûn; dirêjiya salê di navbera 8 û 13 pezan da bi dev guran va berdidan.

kiz kirin: l/gh engirandin, hêrs kirin, zivêr kirin

Mînak: Vê yeka han ez gelekî kiz kiribûm.

mafir: h hêmin, madem

Mînak: Mafir ko haya le jê heye, te çima ji min

ra ne digot?!

(Ronahî-15, Berhevok: 261-263)

Di hejmara 16’an a Ronahiyê de li ser navê Osman Sebrî du nivîs hene; “Beraz û Berazî” û “Napolyon”. Di nivîsa yekemîn de peyvên mîna “col”, “şûfil” peyvên kêmnas in.

col: nd/n kerî

Mînak:  Di kelekela nîvro de colekî berazan li pêş wan rabûbû.

şûfil: nd/n stro

Mînak: Perazê ko bi du berikan î bi birîn bû, çi gava bigehêşlayê, de bi şûfilên xwe, ew bi du qelan kira.

(Ronahî-16, Berhevok: 291)

Di hejmara 17’an de sê nivîs li ser navê Osman Sebrî derketine; “Mijo û Xane” , “Nêçîr” û rêzenivîsa der barê Napolyon de.  Peyvên kêmnas di nivîsa “Mijo û Xane” de:

herde kirin: l/gh fehm kirin, tê gihêştin.

Mînak: Dema yek li vê sernamê binêre, di nifşa pêşîn da tiştekî jê herde nake.

geranek:nd/gh rêveberî, kargerî

Mînak: Hikûmeta tirk ji bo aşkirina serxwerabûyan, di bin serekiya Hemedoyê Birho da geraneke xweser dabû xelkê Sasûnê.

hingaftin: l./gh/ hingêv lê dan, lê xistin

Mînak: Mijo bi berika dudûyan ew serika jî hingaft.

xirêf: nd/m ziyafet

Mînak: Sibetirê Hemedoyê Birho tevî peyayên wî vexwande mala xwe û jê ra xirêfeke bi semt çêki..

zîvhilî: rd bi zîv kiraskirî

Mînak: Tifingeke zîvhilî jî dayê.

(Ronahî-17, Berhevok: 309)

Di rêzenivîsa bi sernavê “Nêçîr (Ronahî-17, Berhevok: 317-322)” de ev peyvên kêmnas û herêmî cih digirin:

cit bûn: l/ngh çikilîn, daçikilîn

şanpaz: rd şareza, destbikêr, jêhatî

Mînak: Dema nêçîrvan diçin diyarê zinarê ko gom tê da, nêçîrvanê şanpaz di rùyê zinêr ra dadikeve gomê ù koviyên tê da direvîne.

gaz: nd/m  dirêjiya ji serê mil heta serê tiliyê anku teqrîben 70-75 cm.

Mînak: An lingê wî dişemite, an jî di nîvê rê da kovî xwe lê diqelibînin û di bilindiya 800-1000 gazî da dikeve xarê ko perçê wî yê mezin guh dimîne.

dubirang: nd/n teyrê nêçîrvan

Mînak: Ji van, li welatê me, teyrêreş û dubirang hene.

terlan: nd/n teyrê reş, dubirang

Mînak: Hinek ji kurdan bi teyrê reş ra terlan jî dibêjin.

metran:nd/m rimê nêçîrvaniya masiyan.

Mînak:

zîvar: rd xizan

Mînak: Xelkê van her du qezayên Kurdistanê zîvar û dewlemend, biçûk û mezin vê nêçîra han dikin.

bestî: nd/n kewê girêdanê

Mînak: Bestî bi kewê girêdanê ra tê gotin.

pêngav:nd/m ava li pişt bendê kom bûyî, peng dayî.

Mînak: Gava av li ser riya kevin hâte birîn, masî cih cih di pengavan da û hinek jî li giharê dimînin.

metran: nd/m rimê masîgirtinê.

Mînak: Metran pişk wekî rimê ye, bi tenê serê wê î dunukul e. Bi dawiya metranê va benek

heye ko serîkî wî benî bi pista masîrvan va girêdayî ye

margiros: nd/n kewê nêr ê bi tenê.

Mînak: Dema meha biharê a paşîn kew dibin zo û mêkew hêkan dikin û li ser rûdinin, kewên

Çatî bi gîhandina du kewan tê pê. Ev kewana bi biçûkî têne girtin û xwedîkirin. Dema yeksalî dibin dudûyên wan di qufikan da bi hev va girêdidin; di çiloreşan da pê diçin nêçîrê.

(Ronahî-17, Berhevok:  320)

Wekî peyvên herêmî em dikarin çêlî peyvên mîna “gewende”, “dûman”, “doş bûn” bikin. Her wiha peyvan “xwar”jî wekî devoka herêma Semsûrê wekî “xar” hatiye nivîsandin.  Wekî din jî,  ji ber ku di devoka Semsûrê de daçeka “ji” nîn e, li şûna wê “bi” hatiye bikaranîn.

Nimûne: Hinek ji kurdan bi teyrê reş ra terlan jî dibêjin.

Di vê nivîsê de cureyên masiyan ên mîna “ferxe”, “şawût” hene ku em bi qencî pê nizanin. Dîsa cureyên kewan ên mîna “marî”, “çatî”, “bestî”, “margiros” di vê nivîsê de hatine dayîn.

Di nivîsa bi navê “Şêxê Berzan çawa firandin? (Ronahî-17, Berhevok: 326-328)” de peyvên kêmnas ev in:

babilîsk: nd/m sedsal

Mînak: Di serê babilîska bîstan da li qeza Zîbarê şêx Mihemedê Barzan di nav esîrên Mizûrî, Şêrwan û Berojiyan da navekî bas biri bû.

xaneqe: nd/m tekiye

Mînak: Tayê binî mizgeft û yê dudûyan xaneqe (tekiye) û yê sisiyan dîwan e.

Di rêzenivîsa bi sernavê “Napolyon (Ronahî-17, Berhevok: 330-332)” de peyv û şayesên kêmnas ev in:

çavpanî kirin: l/gh  serşorî kirin

Mînak: Çi kesê korsîkî ko tolek li ser hebe, çavpehniyê bike û tola xwe nestîne di, nav xelkê xwe da bê rûmet tê nasîn.

dongî:nd/m aqûbet

Mînak: Tevî vê camêriya ko xelkê giravê rave dikirin, dongiya korsîkiyan bîr birin ne dijwar bû.

sertan:nd/m penceşêr

Mînak: Lê hîn di nîvê xortaniyê da, berî ko bigehe çelî li bajarê Monpêliyê bi nexweşiya sertanê mir, herwekî kurê wî Napolyon jî paşê pê çû.

bavmarî: nd/n zirbav

Mînak: Bavmariyêwê ê siwêsrî ew li ser bingehine çak gîhandibû ko têgihêştin, bîr birin, nasîn û zanîn jî kiri bûn hevalê çelengiya wê a yekta.

şivîşk: nd/m şik, guman

Mînak:şivîşk kurên ko di himbêza diyeke holê da mezin bibin, teqez de çavên wan li pêşiyê û para wan, mezinatî be.

Di hejmara 18’an de li ser navê Osman Sebrî nivîsek bi navê “Hevalê çak” û rêzenivîsa “Napolyon” hatine weşandin.  Her wiha nivîsek jî bi navê “Çawan çentê wezîrê eleman dizîn”  li ser navê yekî bi navê“Lawût” hatiye çapkirin ku li gorî baweriya min ev jî nasnavekî Osman Sebrî bi xwe ye.

  Peyvên kêmnas û herêmî di nivîsa “Çawan çentê wezîrê elemanî dizîn (Ronahî-18, Berhevok: 340)” de ev in:

şargeh: nd/m stargeh, cihê xwe spartinê.

Mînak: Van her du jinan (de û keç)rojê pê da xestexanê û şargehên belengazan ziyaret dikirin û bi destekî comerd xêrxwaz arîkariyê wan dikirin.

velo kirin: l/gh pişkinandin, seh kirin

Mînak: Dema Gestapo dora xaniyê bijîşk girt û velo kir, ne nexweş, ne jî bijîşk û keç û jina wî ne hatin dîtin.

Di nivîsa “Hevalê çak” de peyvên kêmnas û herêmî:

sîngjar: nd/m penceşêr

Mînak: Lê felekê ro bi serê Ehmedê  ne xist û di sala 941an da sîngjara malkanbax destê xwe ê xwînrêj dirêjî kezeba Ehmed ki

Di rêzenivîsa “Nêçîr (Ronahî-18, Berhevok: 347-349)” de peyvên kêmnas û herêmî:

berpê kirin: l/gh pêşkêş kirin

Mînak: Herwekî di dawiya bendê da min ji xwandevanên Ronahiyê ra goti bû, ev e ez awayê xwedî kirin û daxistina teyrên nêçîrê jî bi bendeke xweser berpeyî wan dikim.

venişt: nd/m cihê lê veniştinê

Mînak: Veniştek, ji sê daran tê çêkirin ko wekî kursiyekê ye.

tûle bûn: l/ngh pûrt weşandina teyrên nêçîrê.

Mînak: Her sal di çilê Havînê da teyrên nêçîrê pûrta xwe diweşînin ko bi vê ra « tûle » dibêjin.

qesîl: nd/n giha, hêşînahî

Mînak: Di meha Biharê a dawiyê da divê nêçîrvan di odeya ko dike teyr bi xwedî bike da hin qesîl (hêşinayî) biçîne.

pirçazkî: rd pûrt weşandî

Mînak: Gava ket serê Havînê, pûrta teyr rengê xwe digihare, pirçazkî dibe ù dest bi weşînê dike.

avsîr:  nd/m avşor

Mînak: Xwarin, di heftê da qe ne car caran şîranî û car caran jî avsîr (ji rûn an ava goşt û nan û sîrê çêdibe ) dayîn.

meras:nd/m di rex hev ra meşîna nêçîrvanan

Mînak: Nêçîra kêvroşkan bi tajiyan; awayê çaktir, bi girtina merasê dibe.

sow: nd/m cinsê heywanan

Mînak: Sowa tajiyan jî wek ên hespan gelek in, lê ne bi nav û binyat in.

Di rêzenivîsa “Napolyon (Ronahî-18, Berhevok:  369-370)” de peyvêne kêmnas û herêmî:

tewz: nd/m henek, qerf

Mînak: Bi vi halê dihevdaketî hevaliya wî bi keçikê ra, hevalên wî pê dikenandin û dikirin armanca tewz û tinazên wan.

torin: rd esilzade

Mînak: Di demekê holê da û bi aqilê han, gava kurê malmezinan bi berîkên tijî, gûrî ù oflazî di dibistana Briyenê da dixwandin, kurê avokat Karlo Bonapart Napolyon bi berîka xwe a vala hat kete nav vê koma torinan.

por kirin: l/gh nixamtin

Mînak: Pêşî û dorhêlên dibistanê ji berfê û bîsoyên wê hati bûn por kirin.

Di hejmara 19’an a kovarê de helbesta bi navê “Berdiliya Mihokê” û rêzenivîsên bi navê “Napolyon”, “Êzdî û ola wan” li ser navê Osman Sebrî hatine weşandin.   Di helbesta bi navê “Berdiliya Mihokê (Ronahî, Berhevok: 395)” de peyvên kêmnas:

hilmiştî: rd qelew, dagirtî

Mînak: Çi binhêr biçûkek lewend û çeleng / Hilmiştî û zîrek di rewşa pileng

dirotin: l/gh parçe kirin

Mînak: Van peyvan hinav ji biçûkî dirot

hêviştin:l/ghparastin

Mînak: Niho bes divê min vî cane bê xêr / Bihêvşim bo evdê heya bûme mê.

Di rêzenivîsa “Êzdî û ola wan” de peyvên kêmnas:

dêlindêz: nd/m merasim

Mînak: Gava gunehkar here ber destê wî tobe bike, dikare piştî hin dêlindêz û merasim wî kesî helal bike.

sindûrik: nd/m sandoq

nûsikandin: l/gh zeliqandin

Mînak: Her car lingên têxt li car kursiyan hatine siwar kirin û li dor hêla têxt, ji bo her çar pêxemberên xudan kitêb car sindirûk û di pişt  wan va jî, ji bo gewretirên ola êzdi bîst sindirûk hatine danîn ko ev bîst sindirûk bi dîwarên şikeftê va hatine nûsikandin.

zinc:nd/m şiv

Mînak: Doraliyên têxt bi heft zincên ( şiv ) zêrinî hatine girtin.

dûş: nd/m teng, tal

Mînak: Li ser baweriya êzdiyan, di dûşa newala Laleş da li ezmên kaniyek heye û di ber wê kaniyê da jî dareke mezin heye ko tilahyên wê berjêr û rehên wê berjor in.

Di hejmara 20’an de pênc nivîsên Osman Sebrî hatine weşandin.  Em ê peyvên kêmnas û herêmî yên di van nivîsan de li xwarê bidin. Ji van yek helbesta ji bo zarokan e û navê wê “Zozan” e, di vê helbestê de tu peyvên kêmnas bi ber çavan nakevin.  Di nivîsa bi navê “Çend gazind” de  hinek formên herêmî hene. Bo nimûne, di vê hevokê de dema niha bi forma herêmî hatiye bikaranîn anku  “e”yekê bi dawiya lêkera kişandî dixin û bi vî awayî dema fireh û dema niha ji hev cuda dikin.

* Tevî vê yekê, ez dinêrim ko hinek ji kurdên xwanda, nemaze gelparêzên wan, bi xwandin û nivisandina zimanê xwe ra bendewariyeke hêja rave nakine

* Li çend cihan bi guhên min ketiye ko hin ji bilindxwandayên me, bi têxistiyên kovarên me qîma xwe nînine.

velo kirin: l/gh rijandin

Mînak: Berikên kîjanî ji wan velo bikî, reşbelek û defternotên wan bi zimanên tirkî û erebî ne.

Di rêzenivîsa “Napolyon (Ronahî-20, Berhevok: 393-395)” de peyvên kêmnas û herêmî:

cewêlek: nt reben, xizan

Mînak: Hingê di welatê Franseyê da sê bir xelk hebûn ko torin, olvan  û cewêlek.

Gotina pêşiyan: Coyê sist li eniya xwediyan dikeve.

Mînak: Herweki bav û kalên me kurdan gotine «çoyê sist li eniya xwediyan dikeve » melikê Franseyê jî serê xwe cezayê wê sistiyê da.

pifî bêvila yekî kirin: fît kirin, pîj kirin

Mînak:. Ji xwe kesên ko pife bêvila wan dikirin jî hebûn.

pandî:nt kesên ku dipên, peywirdar

Mînak: Dergehê vê hepsa kevnare bi zor vekirin, hemî pandiyên wê kuştin

devce bûn: l/ngh no û har bûn

Mînak: Gava piştî vê kira han tu xurtî ji hikûmetê ne dîn, bi carekê devce bûn û peyayekî hikûmetê di kû da dîtin kuştin û nema hesabê kesî kirin.

hêvotin[1]:  l/gh/hêvoj handan û teşwîq kirin

Mînak: Ji bo ko nekeve ber destan, her gav mêrê xwe dihêvot; da ko tevî zarokên xwe birevin Nemsayê cem brayê wê Imperator Lêopold.

hêreker: nd bîner, temaşevan

Mînak: Li ber vê kira han, melik ew kumê qirêj girt û da serê xwe; hêreker jî bi vi halê han dikenin.

Di nivîsa bi navê “Terlan (Ronahî-20, Berhevok: 396)” de peyvên kêmnas û herêmî:

çar kirin: l/gh peyda kirin, bîter kirin

Mînak: Gelek hekîm û bijîşk anîn ser; lê nikari bûn jê ra dermanekî çar bikin.

saldîde: nd/nt navsere, kal

Mînak: Di nav nêçîrvanan da kaleki saldîde hebû.

qilaçe: nd/m kozik

Mînak: Di serê gelî û bilindcihekî da qilaçeya xwe çêkirin û laşê du sê pezan avêtine dorhêlê.

Di nivîsa “Êzdî û ola wan (Ronahî-20, Berhevok: 400)” de peyvên kêmnas û herêmî:

rûdan ser yekî: zor dan

Mînak: Gava min rû da ser, xwe bi vê gotine ji min xilas kir:

nûçe: nd/m dengûbas, xeber

Mînak: Karê koçekan, her gav ji pêşendeyê nûçeyan didin û nexweşan bi dian xweş dikin; an bi axa avahiyeke miqedes teberikê salixî nexweşan didin.

Di rêzenivîsa bi navê “Napolyon (Ronahî-21, Berhevok: 411-412) de peyvên kêmnas û herêmî:

pêşende: nd/m ayende, pêşeroj

Mînak: Van ramanên han pêşendeyek tarî tanîn ber çavên wî ko çav berda kêsên hêja heya ko jê destkewtî bibe.

kolî:nd/m mêtingeh, mistemere

Mînak: Korsîka ko berê koliya Franseyê bû, piştî serxwerabûnê kirin wîlayeteke Franseyê û bi wî çavî li xelkê wê hate nihêrtin. Kolî bi mana mistêmerê têt. Kurd bi rzanên eşirî dibêjin filan eşîr koliya filan axayî ye.

Şîna jinekê: li ser gora Birho(Ronahî-21, Berhevok: 411-412):

veliqitîn: l/ngh  fetilîn, zivirîn, wegerîn

Mînak: Di nav ax û waxên bêfêde da li ser teniştê çep û rast vediliqitîm; min çi dikir qet riya  xewê bi çavên min ne diket.

kilox: nd/n serî, qaf

Mînak: Di nava nivînan da, derd û kulan wekî teyrên bilatexur dirêjî kiloxê min dikirin.

pengizîn: l/ngh pekîn, hilpekîn

Mînak: Bi vê hilweşînê ra ez jî wekî kevirê ko ji avahiyên hilweşiyayî dipengize, tot bûm û çûm…

hêre: nd/m menzere, xuyang

Mînak: Nêrîna wê hêreyê ( menzere ) dil û hinav ji mirov diperitand.

Di  vê nivîsê de çend peyv hene em bi xwe jî pê dernexist ka wateya zelal a wan peyvan çi ye. Yek ji van peyvan “vemitikîn” e.  Di nivîsê de bi vî rengî derbas dibe: “Dema ko Rom li me vemitikî”. Li gorî vê hevokê wateya wê tiştekî wekî “lê rabûn” û “lê har bûn” e. Peyva “mitik” di kurmanciya Semsûrê de bi wateya jehrê tê bikaranîn.  Dibe ku têkiliya wan her du peyvan bi hev re hebe.  Peyveke din jî “hurikîn” ye. Ew jî bi rengî derbas dibe “Keçek min ma bû ew jl hurikî”, ji vê hevokê tê fehmkirin ku wateya tiştekî wekî “ji dest çû” ye. Peyveke bi heman rengî ku wateya wê nayê zanîn rengdêra “tertilî” ye. Ew jî di hevokê de bi vî rengî hatiye bikaranîn: “Bi tevgereke tertilî da ser dilê xwe û guvaşt; kûfineke bê awa bi ser kek.” Belkî bi wateya bi hesret û hezkirin hatibe bikaranîn.  Di hevoka “Mafir mîrasa ked û xebata bav û kalan ji me ra dimîniye; ji bo çi em ji mîrasa kirên wan en kirêt ù bêrê bê par bimînin.” Dema niha bi forma herêmkî hatiye bikaranîn, anku li şûna “dimîne”, forma “dimîniye” hatiye bikaranîn.

xişor: nd/m pizot û agirê nîvtemirî

Mînak: Her ko min li pêş xwe 1i wan her du cendekan nihêrt û hevdeyên şînê ù xwe kuşlina jinikê hate ber çavên min, ber wekî sêlek xişor bi ser dil û hinavên min wer be.

gurik: nd/m pêt û alav

Mînak: Pêl û gurik li dil radibûn û di dev û kepoyê min ra bi der diket..

bazgûrî yekî bûn :l/nghlava kirin, li ber gerîn

Mînak: Bixebitin û paşê bazgûrî Xwedê bibin; heke daxwaza we ne da hînga gazindan bikin…

Gotina pêşiyan:

* Ma nayê bîra te ko bav û kalên we kurdan gotine: « bi gur be ko tu guraxwarî nebî ».

Di hejmara 22’an de bi tenê nivîsek li ser navê Osman Sebrî hatiye weşandin, ew jî rêzenivîsa der barê “Napolyon (Ronahî-22, Berhevok:  429-431)” de ye.  Di vê nivîsê peyvên kêmnas ev in: 

sersemer: nt sitvan

Mînak: Di dawiya tebaxê da. bi ritba sersemeriyê (yuzbaşî) vegerandin firqa wî.

poxan: nd/n cih û war, mesken

Mînak: Dema malbata Bonapart giha îskela Marsîlyayê, bê ko bikarin ji xwe ra poxanekî (mesken) peyda bikin, xwarina wan a rojekê tune bû.

dûşk: nd/m diş

Di hejmara 23’yan a kovarê de rêzenivîsên “Selahadîn” û “Napolyon” li ser navê Osman Sebrî ji xwe re cih dîtine.  Peyvên kêmnas di rêzenivîsa “Dîroka Jîna Selahadîn (Ronahî-23, Berhevok: 452-454)” de  ev in:

hingehing: nd/m gurmegurm, xurmexurm

Mînak: Dama çavên xwendevan di dawiya kitêbê da bi navên kaniyên ko têxistiyên kitèbê jê hatine standin dikeve, tê bîra wî ko de dîroka serine xurt û bi hingehing bixwîne.

Peyvên kêmnas di rêzenivîsa “Napolyon (Ronahî-23, Berhevok: 458-460 )” de ev in:

zînat: nd/m zilm, zordarî

Mînak: Ew miletèn ewropayi ko di bin nîrê zînata (zilm) melîkiyê da bê eman mane de wek Belçîka û Sawayê xwe bidine ser fransizan û an bibin hevalbendên wan.

term: nd/m kabûs

Mînak: Xelaskarekî welê ko ew terma (kabûs) daketî ser sînga gelê Fransiz raki

kang: rd xafil

Mînak: îngilîz jî di hêla xwe va li vê yeka han kang (xafil) ne ma bûn.

serberz: nd/n serbaz

Mînak: Heya rojekê ewçend nîzîkî neyaran bû ko bi serberzekî (neferekî) ingilîz va bi destelepê rahîştine hev

Di hejmara 24’an de li gel rêzenivîsên  der barê “Napolyon” û “Selahedîn”de, bendek der barê “Ziman” de li ser navê Osman Sebrî hatine weşandin.  Di nivîsa “Napolyon (Ronahî-24, Berhevok: 470-472 )” de peyv û qalibên kêmnas û herêmî:

sergerm kirin: l/gh li tiştekî sor kirin, handan

Mînak: Piştî ko Napolyon bi gotinên xwe ên canvejîn leşkerê xwe dihêvotin (hêvotin.teşwîq) û sergerm dikirin; bi du sed top agirê dûjeheke birastî bi ser serê neyarên xwe da dirijand û xwe diêxiste xeterê.

dest li ber xwe berdan: ji desthilanînê ketin. (biwêj)

Mînak: Dawî ïngilîzan dest li ber xwe berdan û di bin tariya şevê da bi sedan kuştî û birîndar li pê xwe hîştin û ji kelehê bi derketin.

nêhrek: nd/m xuyang, hêre, menzere

pengxwîn: nd/m gola xwînê

Mînak: Gavek erd tine bû ko cendekek dudu, an pengxwînin tê da ne ketana ber çavên nêrevanan.

Di nivîsa “Selahedîn (Ronahî-24, Berhevok: 481-483 ) de peyv û formên kêmnas û herêmî:

qencîbîr: rd kesê ku qenciyan ji bîr dike.

Mînak: Bi vê yekê Zengî ji xelkê ra da zanîn ko ne mirovekî qencîbîr e.

qencîker: rd  kesên ku qenciyê dikin

Mînak: Necmedîn, ne dixwast bi birayê xwe ra û ne jî bi leşkerê kurê qencîkerê xwe ra şer bikira.

tewitî: rd tebitî

Mînak: Tevî ko wê hîngê hemî mîrekên Sûriyayê çav da bûn nêçîra direndeyan û xwedî kirina teyran, ew –Selahedîn wekî bavê xwe tewitî û sergiran dima.

Di devoka Semsûrê de gelek caran dengê “b” yê dibe “w”, di vê peyvê de ev tişt pêk hatiye.

Hûlî:  awayek lîstik e ko lîzbaz li ser pitşa hespan bi daran li gogekê dixin û dilîzin. Ji bo vê lîstikê siwariyeke xurt û bi hiner divê. Mixabin ko wekî hemî kêfan ev lîstik jî îro li nav kurdan ne maye.

Di benda bi navê “Ziman (Ronahî-24, Berhevok: 486-487)” de peyvên kêmnas û herêmî:

koç: nd/m qonax, merhele

Mînak: Berî ko ziman têkevin warê nivîsandine sê koçan (merheleyan) derbas dikin;

paşpê: rd berevajî

Mînak: Çiqas ko ev her şeş koçên ban dudu bi dudu ji hevin jî, di awayê danîna xwe da, ê paşpê ne.

guranî: nd/m kamilbûn

Mînak: Paşê çaxa koka zimên gîhaye guraniyê (kemalê) û secî li guhê xelkê xweş hatiye…

xweşxwan: nd/m helbest

Mînak: xwestine hîn pirtir bi pêş kevin xweşxwan (şîir) jî gotine.

duta: rd duqat, ducar

Mînak: Heke em tine bûna dibistanên kurdî jî bidin ber çavên xwe, divê dijwariya hîn bûna vê yekê duta bibe.

Di hejmara 25’an de bi tenê her du rêzenivîsên wî “Napolyon” û “Selahedîn” hatine weşandin.  Di nivîsa “Napolyon (Ronahî-25, Berhevok:  498-500)” de peyvên kêmnas û herêmî ev in:

hing: nd/m derbe

Mînak: Li ber van hingên (derbe) han hikûmeta Parisê mecbûr bû ko rastiyê bide ber çavên xelkê û bêje: « welat ketiye talûkê ».

dererê: rd awartê, neasayî

Mînak: Berî her liştî bi çêkirina hin qanûnên dererê çavên neyarên cimhûriyetê şikand, heya ko bikari be bi dilekî rihet berê xwe bide neyarên derî welêt.

qertemêr:rd kalemêr

Mînak: Welê ko hemî xort şandine qada şer; qertemêr ji bo çêkirina çek û sîlehan ajotine karxaneyan.

nexweşnêr: nt kesên ku li nexweşan dinêrin

Mînak: herçî jin ji bo dirûtin û vegirtina çadiran, nexweşnêrî û çêkirina xwarinê xebitandin.

pîngaze: nd/m kesê ku bibe sedema tirs û paxav

Mînak: Heke Tûlon ji neyarên derve ra bû bû pîngaze û çavê wan tirsandi bû jî; zabitê korsîkî Bonaparte kiçik ew jî êxisti bû dest leşkerê cimhûriyetê û bi carekê welat safî kiri bûn.

Di hejmara 26’an a Ronahiyê de jî bi tenê du rêzenivîsên Osman Sebrî “Napolyon” û “Selahedîn” cih digirin.

Di nivîsa “Dîroka Jîna Selahedîn (Ronahî-26, Berhevok: 522-524) de peyvên kêmnas û herêmî:

derax: nd/n pêvajo, heyam

Mînak: Di wî deraxî da bû ko piştî qels bûna xîlafeta Ebasiyan, hikûmeta Selçoqiyan sînorê xwe ê roavayê gîhandi bû ber paytexta împeratoriya rohelat Qustantaniyê û ew tehdîd diki

sêwlek: nd/n zarok, sengele

Mînak: A dudiyan, leşkerê ko bi van mîrekan ra dihat, piraniya wan ne peyayên şer û rûmetê; lê sêwlek û pêxasên bê kar û xebat bûn.

binecî: nt niştecih, xwecihî

Mînak: Ji ber vê yekê rê û rêzanên şerevaniyan ne dizanîn û herçiya jê dihatin bi xelkên bindest û binecî dikirin.

gihar: nd/m qad, meydan

Mînak: Cihê ko dixwast ortodoksan ji giharê rake û berê alema mesîhiyan bide dêra Romayê bi tenê;

Di hejmara 27’an de her çi qas di destpêka kovarê de navê rêzenivîsa “Selahedîn” hatibe dayîn jî  li şûna wê rêzenivîsa “Napolyon” di hejmarê de derdikeve pêşberî mirov.

Di rêzeya 11’em a  nivîsa “Napolyon (Ronahî-27, Berhevok: 553-555) de peyvên kêmnas û herêmî ev in:

hêrgiz: h teqez

Mînak: Kîjan kom an hikûmet salekê li ser hikim ne diman; hêrgiz[2] dihate guhartin.

gengaz: rd hêsan

Mînak: Ew nizama ko di demekê lihevketî da û ji bel hin meqsedên siyasî hati bû çêkirin, tu car bi gengazî ne dihate meşandin.

viridîq: nd/m gef û navtêdan

Mînak: Lê koma kongrê tewitî bi derket; bi viridîqan ne tirsî û li ser ramana xwe ma.

zîtir zîtirî kirin/zîtirandin: l/gh parçe kirin

Mînak: Herwekî dixwastin çavê serek bi zîtirandina cendekê lebatê kuşti bitirsînin; bi kêr û xenceran zîtir zîtirî kirin ù heya kùçe û kolanan rakişandin.

cemekexwer: nt mûçexur

Mînak: Dema wezîrê eqilmend dît ko dewleta Selçoqî li ser milên leşker û zabitên kole û cemekexwer [bi meaş] rabûye, ji bo ji hev da neketina wê pir tevdîrên baş danîn.

Di vê nivîsê de peyva “vekirin” di wateya “fetihkirin”ê hatiye bikaranîn.

Mînak: Çi qumandarekî ko bi karekî çak radibûn jê ra serdariya kelehekê an bajarekî didan; ko vê yekê hezkirina xebat û vekirina welatan dixiste dilê wan.

guhbel: nt ajan, sîxur

Mînak: Bi ser van tevdîrên han da her gav nimînende û guhbelên wî di nav welêt da kêm ne dibûn û ji gunehekî biçûk ra çavên xwe ne digirtin.

hêvotker: nt perwerdeker

Mînak: Ew serek û qumandarên ko berê di deslên ne qencan da lêdidan, bûn hêvotker û pistmêrên wan.

avzêm:nd/m çavkanî

tilxiro: rd ji desttêwerdanê re vekirî

Mînak: Halê welêt pîs û nîzam tilxiro bû, tîcarel vemirî, neçarî ù belengaziyê ji nû va

serî hilda û di her aliyê welêt da, wek cendekê pirbirîn, avzêmên fesadî û gelaciyê vebûn.

dûzan: nd/m pergal

Mînak: Çiqas ko di nav van lihevketinan da carcaran yek yek destên xurt bi derdiketin û serekî hefsarê welêt di dest xwe da digirtin jî, bi çûyna wan destan dîsa halê welêt vedigerî ser dûzana berê, heye ko hîn xirablir dibûn.

Di nivîsa “Napolyon (Ronahî-28, Berhevok: 571-72)” de peyvên kêmnas û herêmî:

hêre: nd/m temaşe

qirên: nd/m şer û pevçûn, munaqeşe

Mînak: Gava general Mîna tevî leşkerê xwe li ber lehiya serbixwerabûyan bi şûn da berve seraya Twîleriyê vedikişî, Napolyon jî bi tena xwe li pê wan kete serayê û tevî guhdaran çû hêreya (temaşa) qirênên (minaqeşe) kongirê.

Ling di bin xwe ve kirin: l/ghrûniştin

Mînak: Heya sibê Napolyon ling di bin xwe va nekir û her cihê topan saz dikir û leşker diêxiste deverên hewce.

* Napolyon bi vê jî têr ne kir û leşkerê xwe li ser wan ne kîşand û heya nava xaniyan rapeyî wan kir.

Di vê mînakê de daçeka “li” li şûna daçeka “ji” hatiye bikaranîn. Ev taybetiyeke devoka nivîskêr e. 

*Di wê rojê da Napolyon xwe ji gotina xwe kir xwedî.

Di vê hevokê de jî daçeka “ji” bi awayekî şaş li şûna “li”yê hatiye bikaranîn.

Ji bilî kovara Ronahî, di kovara Hawarê de jî gelek nivîsên Osman Sebrî hatine çapkirin, lê ji ber ku min der barê vê yekê de gotarek nivîsandibû, ez di vê gotarê de qala vê yekê nakim.  He wiha ji bilî kovara Hawar û Ronahî, di kovara Roja Nû ya li Bêrûdê ji hêla Kemîran Bedirxanî ve dihate derxistin jî sê nivîsên Osman Sebrî hatine weşandin. Di vê kovarê de nivîsên wî bi gelemperî di bin sernavê “Zanîn û Pêşketin” de hatine weşandin û hemû nivîs jî der barê civak, jiyana civakî û dab û nêrîtên kurdan de ne.  Nivîsên ku di vê kovarê de li ser navê Osman Sebrî hatine weşandin ev in:

1-  Sincî û Ol, hejmar 2; 10 gulan 1943, duşem

2- Zanîn û Pêşketin: Dewran; hejmar 9, 28 hezîran 1943, duşem

Di vê nivîsê de jî hinek peyv û qalibên herêmî bi ber çavan dikevin.  Her wekî mînak di vê nivîsê de li şûna ji kesî re  nabêjin, “bi kesî ra nabêjin” hatiye gotin.  Di dîsa lêkera biwêjî ya bi rengê “li xwe nan” anku li xwe mikur hatin ku me li jorê qala wê kiribû, di vê nivîsê de jî hatiye bikaranîn.

3- Pirjinî û belayên wê;  hejmar 17; 23 tebax 1943, duşem

Girîngiya vê nivîsê ev e ku di kovarên vê heyamê de yek ji nivîsê pêşî ye ku der barê mijara maf û azadiya jinan de hatiye nivîsandin û bi awayekî rasterast qala wekheviya jin û mêran tê de tê kirin.

Rastnivîs

Me di gotara xwe de di dema jêgiranan de dest neda rastnivîsa nivîskêr. Lewma jî divê em der barê vê yekê de jî çend tiştan bibêjin.  Di warê rastnivîsê de jî kovarê navborî xwediyê hinek rêzikan in. Bo nimûne, qertafa neyiniyê ya lêkeran “ne” ji lêkeran cûda hatiye nivîsandin. Her wiha di demên hevedudanî yên mîna çîrokiya dema boriya têdeyî de, lêkera alîkar “bûn” ji lêkera bingehîn cuda hatiye nivîsandin.  Wekî din jî cînavka girêkî “ku” her tim wekî “ko” hatiye bikaranîn. Her wiha paşdaçekên “de”, “re” û “ve” jî bi forma “da”, “ra” û “va” hatiye bikaranîn. Ji bo taybetiyên rastnivîs baştir werin dîtin em ê nivîsê li vir pêşkêş bikin û tê de cudatiyên rastnivîsê destnîşan bikin.

Mînak:

Rabe de rabe Birho de rabe,

Bo çi Ararat te hişt xebabe!..

îro dîsa hat Roma bê eman

Gund şewitandin ne hişt xwedî can

Geliyê Zilan sotin Wek rijî

Pê ra şewitîn çar kurên min jî

Dema ko Rom li me vemitikî

Keçek min ma bû ew jî hurikî

Bes gedek maye singo lê dane

Mirin û mayin Xwedê dizane

Rabe binêre li gedekê min

Hene çend birîn li cendekê min

Mêrên me kuştin bêbav neyaran

Em lev reviyan li şûna waran

Bi serên me va ne ma têlek por

Şûna tajangan tev da bûn reş mor

Keç û bûk ne man bê namûs kirin

Herçî ko çak bûn ji xwe re birin

Me namûs ne ma çû di talanê

Şermende ne em li pêş cihanê

Bêhnek rihetî ji bo me nîne

Her gav li ser me holê qîrîn e

Nema me xwedî tola me rake

Roman bikuje welêt ava ke

Piştî tu mirî welat ker û lal

Bi hêlekê ma Ferzendê delal

Bêbext felekê ne da te hêwan

Da bixebitî wek şèr û dêwan

Hergav li ser kir dengê te dihat

Deştên welatî dibûne kelat

îro dinhêrim kelatên kurdan

Ji bo neyaran gengaz û hêsan

Vedibine wek xanên bê derî

Tê da nabînin west û dijwarî

Ko tu dimirî Xelkê me Zîlan

Bila ji te ra bibûna qurban

Cîhan dizane ko tu çi can bû

Piştmêrê kurdan şêrê yezdan bû

Ez sonde dixtvim bi wê vêna te

Kurdmanc nabînin yekî mîna te

Bo namûsa min divê tu rabî

Du salên din ji gorê cida bî

Dengê tifmgan qet nayê ji kir

Pişt tu miri kes ne ma li wir

Dawid bi tenê wer maye dilkerb

De rabe bigre tifmga şeşderb

Carê neyaran vegijgijîne

Şîrê diya wan di poz ra bîne

Tevî Xelikan êrîşê berdê

Tola namûsê mêhle li erdê

Rabe bilive gor ne ciyê te

Lawanê kurdan dest û piyê te.

 (Şîna jinekê li ser gora Birho; Ronahî 21, Berhevok: 412)

Mînak: Hîv gelekî bilind bû bû, her tişt bi hemdê xwe diyar bû. Ez pir î minêkar bûm ko herim ser Ararata mezin. Lê ji ber ko dijwariya wî ber bi çav bû, min berê xwe da Ararata biçûk, wargehê şerkerên kurd…

(Şîna jinekê li ser gora Birho; Ronahî 21, Berhevok: 413)

Encam

Her wekî hûn dibînin, Osman Sebrî yek ji kesayetiyên sereke ye ku bi nivîsên xwe beşdarî xebata Hawar û kovarên nifşên Hawarê anku Ronahî û Roja Nû bûye.  Di van nivîsan de bi gelemperî bal kişandiye ser mijarên neteweyî, xwestiye hest û hişmendiya neteweyî ya kurdan xurt bike. Di nivîsên wî de fabl cihekî taybet digirin û di van fablan de wî bi riya axivandina ajalan bal kişandiye ser rewşa mirovan û sinc û exlaqê civakî. Ji bilî vê yekê wî li ser şexsiyetên mîna Selahedîn û Napolyon jî rêzenivîs nivîsandine û xwestiye kurdan ji ezmûn û serpêhatiya wan sûdewar bibin. Di gel van tiştan wî helbestên evîn û ristên ji bo zarokan jî nivîsandine.  Her wekî me li jor daxuyakirin ku Osman Sebrî yek ji wan kesan e ku di  çapemeniya kurdî de nivîsarek li ser rewşa jinan û wekheviya zayendî nivîsandiye.

Çavkanî:

1- Ronahî (1942-1945), Berhevok, Çapxana Jîna Nû, Tîrmeh 1985, Stockholm.

2- Roja Nû (1943-1946),  Berhevok, Weşanên Jîna Nû, Stockholm, 1984

3- Farqînî, Zana; Ferhenga Mezin a Kurdî-Tirkî, Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê, 2004, Stenbol.

4- Xoşnaw, Selam; Oxford English-Kurdish, Kurdish-English Dictionary, Le Belawkirdinewey Kitêbxaney Zanyarî, çapa 6’an 2006, Silêmanî. 

5- Hawar (1932-1943), Berhevok, Weşanên Nûdemê, Stockholm, 1998.


[1] Di vê nivîsê û çend nivîsên din de Osman Sebrî peyva “hêvotin” di wateya “teşwîqkirin”ê bi kar aniye, lê belê ev peyv di zimanê nivîskî de bi gelemperî di wateya “perwerdekirin”ê de tê bikaranîn. Zana Farqînî jî di Ferhenga Mezin a Kurdî-Tirkî de bi vê wateyê daye.  (Farqînî: 2004, 824)

[2] Ev peyv wateyeke çewt hatiye bikaranîn, ew peyveke ji zaravayê soranî ye û bi wateya “qet” de tê birkaranîn.   Selam Xoşnaw jî di ferhenga xwe ya Engilsh-Kurdish û Kurdish-English de li ber peyva “never”a îngîlizî, peyvên hêrgîz û qet danîne. (Xoşnaw, 2006: 225)